बेंगळुरूच्या किल्ल्यातून जगाकडे : मराठ्यांचा शत्रू टिपू सुलतान आणि तंत्रज्ञानाचा धडा | Author: Raajan | Bengaluru Fort & Tipu Sultan | Incredible India

आज बेंगळुरू म्हटले की डोळ्यासमोर येते ते भारताचे तंत्रज्ञानाचे केंद्र - माहिती-तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अवकाश आणि नवउद्योगांचे शहर. पण याच आधुनिक शहराच्या मध्यभागी बेंगळुरूचा किल्ला आणि टिपू सुलतानचा राजवाडा उभे आहेत. या परिसरातून चालताना आधुनिक तंत्रज्ञाननगरीच्या मागे असलेले अनेक शतकांचे राजकीय, लष्करी आणि व्यापारी इतिहासाचे थर उलगडत जातात.

Tipu Sultan Summer Palace

मराठी माणसासाठी या परिसराचे महत्त्व आणखी वेगळे आहे. बेंगळुरूच्या इतिहासात शहाजीराजे भोसले यांचा महत्त्वाचा संबंध आहे. आणि पुढे याच प्रदेशात मराठ्यांचा प्रतिस्पर्धी म्हणून टिपू सुलतान उदयास आला. त्यामुळे टिपूकडे पाहताना आपल्या ऐतिहासिक संघर्षांची जाणीव असणे स्वाभाविक आहे. पण इतिहासाचा अभ्यास म्हणजे फक्त आपल्या नायकांचे कौतुक आणि प्रतिस्पर्ध्यांची निंदा नव्हे. शत्रूने आपल्यापेक्षा एखाद्या क्षेत्रात काय चांगले केले, हे समजून घेणे आणि त्यातून शिकणे हीसुद्धा सामर्थ्याची खूण आहे. बेंगळुरूच्या या परिसरातून टिपूकडे पाहण्यामागचा माझा मुख्य हेतू हाच आहे.

बेंगळुरू किल्ला आणि शहाजीराजे भोसले

आजच्या गजबजलेल्या के. आर. बाजार आणि कलासिपाळ्यमच्या परिसरात बेंगळुरू किल्ल्याचे अवशेष पाहताना शहराचा इतिहास काही शतके मागे जातो. सोळाव्या शतकात केंपेगौडा यांनी बेंगळुरू येथे मातीचा किल्ला उभारला. पुढे १६३८ मध्ये विजापूरच्या आदिलशाही सैन्याने बेंगळुरू जिंकले आणि हे शहर शहाजीराजे भोसले यांच्या जहागिरीत आले. शहाजीराजांनी बेंगळुरूला आपल्या दक्षिणेकडील कारभाराचे महत्त्वाचे केंद्र बनवले. (bengaluruurban.nic.in)

Bengaluru Fort

शिवाजी महाराजांचे वडील म्हणून शहाजीराजांची ओळख आपल्याला सर्वाधिक परिचित आहे; पण त्यांच्या आयुष्याचा मोठा भाग दक्षिण भारताच्या राजकारणाशी जोडलेला होता. बेंगळुरू हे त्यांच्या राजकीय आणि लष्करी उपस्थितीचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढे या शहरावर मुघल, म्हैसूरचे वोडेयार, हैदर अली, टिपू सुलतान आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्तांचा प्रभाव पडला.

म्हणून हा किल्ला केवळ दगडांच्या भिंतींचा अवशेष नाही. तो दक्षिण भारतातील बदलत्या सत्तासमीकरणांचा साक्षीदार आहे. आणि याच किल्ल्याच्या परिसरातून आपली पुढची कथा सुरू होते - टिपू सुलतानच्या राजवाड्याची.

टिपू सुलतानचा राजवाडा : किल्ल्याच्या शेजारील सत्ता

बेंगळुरू किल्ल्याजवळ असलेला टिपू सुलतानचा उन्हाळी राजवाडा १७९१ मध्ये पूर्ण झाला. हैदर अलीने त्याच्या बांधकामाला सुरुवात केली होती आणि टिपूच्या काळात ते पूर्ण झाले. लाकूड, दगड, कमानी आणि नक्षीकाम असलेली ही वास्तू आज जुन्या बेंगळुरूच्या मध्यभागी उभी आहे.

Tipu Sultan Summer Palace

या राजवाड्याकडे केवळ ऐतिहासिक वास्तू म्हणून पाहणे अपुरे ठरेल. त्याच्या शेजारी असलेला किल्ला संरक्षण आणि युद्धाचे प्रतीक आहे, तर राजवाडा सत्ता, प्रशासन आणि निर्णयप्रक्रियेचे. या दोन्हींच्या आसपास विकसित झालेले बेंगळुरूचे व्यापारी जीवन आपल्याला आणखी एक महत्त्वाचा पैलू दाखवते. टिपूच्या काळातील म्हैसूर बाहेरील जगापासून बंदिस्त नव्हते. परदेशातून वनस्पती, कृषीप्रजाती आणि विविध ज्ञान आणण्याचे प्रयत्न झाले. लालबागच्या विकासातही हैदर अली आणि टिपू यांचा सहभाग होता. मॉरिशस, ओमान, अरबस्तान, पर्शिया, तुर्कस्तान आणि फ्रान्ससारख्या प्रदेशांशी संपर्क ठेवण्याचा प्रयत्न झाला.

Venkataramana Swamy Temple beside Tipu Sultan Palace

म्हणजेच या राजवाड्यातून बाहेर पाहताना आपण केवळ अठराव्या शतकातील म्हैसूरकडे पाहत नाही; आपण त्या काळातील एका राज्याची जगाशी जोडले जाण्याची महत्त्वाकांक्षा पाहत असतो.

टिपू सुलतानची तंत्रज्ञानविषयक दृष्टी : शत्रूकडून शिकण्याचा धडा

टिपू सुलतानचा सर्वाधिक चर्चेचा तांत्रिक प्रयोग म्हणजे म्हैसूरी रॉकेट. रॉकेटचा वापर हैदर अलीच्या काळातच सुरू झाला होता; परंतु टिपूच्या काळात त्यात सुधारणा करून लोखंडी आवरणाचा अधिक प्रभावी वापर करण्यात आला आणि त्याचा लष्करी वापर संघटित पद्धतीने वाढवण्यात आला. ब्रिटिश सैन्याने या रॉकेट्सचा युद्धात सामना केला आणि १७९९ मध्ये श्रीरंगपट्टण जिंकल्यानंतर त्यांची तंत्ररचना ब्रिटिशांच्या हाती लागली. पुढे विल्यम काँग्रीव्हच्या रॉकेट तंत्रज्ञानाच्या विकासावर म्हैसूरी रॉकेटचा प्रभाव पडला. 

Tipu Sultan Rockets

इथे महत्त्वाची गोष्ट “टिपूने रॉकेटचा शोध लावला” ही नाही. खरी गोष्ट आहे तंत्रज्ञानाला सामरिक क्षमतेत रूपांतरित करण्याची दृष्टी. एखादी कल्पना निर्माण करणे हा पहिला टप्पा; तिचे उत्पादन, प्रशिक्षण, संघटन आणि युद्धातील प्रभावी वापर यांची व्यवस्था उभी करणे हा त्याहून मोठा टप्पा. म्हैसूरने या दिशेने केलेला प्रयत्न अभ्यासण्यासारखा आहे.

याचबरोबर टिपूचे जगाशी असलेले संबंधही उल्लेखनीय होते. त्याने ऑटोमन साम्राज्याकडे राजनैतिक मोहीम पाठवली, फ्रान्सशी संपर्क वाढवला आणि मॉरिशससह हिंदी महासागराच्या व्यापारविश्वाशी संबंध ठेवण्याचा प्रयत्न केला. १७९८ मध्ये नेपोलियनने इजिप्तवर आक्रमण केले तेव्हा ब्रिटिश साम्राज्याच्या भारताशी असलेल्या संबंधांवर दबाव आणण्याची फ्रेंच रणनीती होती. त्याच काळात टिपू फ्रेंच मदतीच्या शक्यता शोधत होता. मात्र टिपू आणि नेपोलियन यांच्यात प्रत्यक्ष प्रभावी लष्करी आघाडी उभी राहिली नाही. 

अमेरिकेच्या बाबतीतही अचूक संदर्भ महत्त्वाचा आहे. टिपूचा अमेरिकेशी थेट राजनैतिक संबंध होता असे म्हणणे योग्य नाही. मात्र अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धाच्या काळात हैदर अली आणि म्हैसूरचा ब्रिटिशांविरुद्धचा संघर्ष अमेरिकेत चर्चेचा विषय झाला होता. ब्रिटिश साम्राज्याविरुद्ध जगाच्या विविध भागांत सुरू असलेल्या संघर्षाचा म्हैसूर हा एक महत्त्वाचा भाग म्हणून अमेरिकन क्रांतिकारकांच्या नजरेत आला होता.

आजच्या भारतासाठी यातील धडा महत्त्वाचा आहे. तंत्रज्ञान विकत घेणे आणि तंत्रज्ञानाची स्वतःची क्षमता निर्माण करणे यात फरक आहे. संरक्षण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अर्धसंवाहक, अवकाश किंवा प्रगत उत्पादन—प्रत्येक क्षेत्रात संशोधनापासून उत्पादनापर्यंत संपूर्ण परिसंस्था उभी करावी लागते. त्याचप्रमाणे जगाशी जोडलेले राहणे म्हणजे स्वतःची क्षमता गमावणे नव्हे; उलट जागतिक ज्ञान आत्मसात करून त्याचे भारतीय परिस्थितीत रूपांतर करणे हीच खरी सामर्थ्यनिर्मिती आहे.

Tipu Sultan

म्हणूनच टिपूकडे पाहताना एक गोष्ट लक्षात ठेवावी. तो आपला ऐतिहासिक प्रतिस्पर्धी होता; पण त्याच्या तांत्रिक आणि रणनीतिक प्रयोगांचा अभ्यास करणे म्हणजे त्याचे उदात्तीकरण नव्हे. शत्रूची ताकद ओळखणे आणि त्यापेक्षा पुढे जाण्याचा प्रयत्न करणे हीच तर रणनीती आहे.

के. आर. बाजारातून किल्ल्यापर्यंत : हा इतिहास प्रत्यक्ष कसा पाहावा?

हा परिसर पाहण्यासाठी के. आर. बाजार आणि कलासिपाळ्यमपासून सुरुवात करणे योग्य ठरेल. आजचा कृष्णराजेंद्र बाजार हा बेंगळुरूच्या जुन्या पेठ भागाचा महत्त्वाचा केंद्रबिंदू आहे. १९२१ मध्ये तत्कालीन म्हैसूरचे महाराज कृष्णराजेंद्र वोडेयार यांच्या नावावरून या बाजाराला कृष्णराजेंद्र बाजार हे नाव मिळाले.

मॅजेस्टिक अर्थात केम्पेगौडा बसस्थानकापासून टिपूचा राजवाडा साधारण अडीच किलोमीटर आणि बेंगळुरू शहर रेल्वे स्थानकापासून सुमारे ३.३ किलोमीटर आहे. विमानतळापासून अंतर सुमारे ३८ किलोमीटर आहे. राजवाडा सकाळी ८.३० ते संध्याकाळी ५.३० पर्यंत खुला असतो. के. आर. बाजारातून किल्ल्याकडे आणि पुढे टिपूच्या राजवाड्याकडे चालत गेल्यावर बेंगळुरूचा इतिहास एका रेषेत दिसू लागतो - केंपेगौडांचा किल्ला, शहाजीराजे भोसले, म्हैसूरची सत्ता, टिपूचे युद्धतंत्र, ब्रिटिशांचा उदय आणि आजचे तंत्रज्ञाननगरी बेंगळुरू.

कदाचित या प्रवासाची सर्वात मोठी शिकवणही याच ठिकाणी मिळते. इतिहास आपल्याला केवळ आपल्या नायकांचा अभिमान बाळगायला शिकवत नाही; तो आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांच्या सामर्थ्याचा अभ्यास करायलाही शिकवतो. शहाजीराजे आणि टिपू हे आपल्या इतिहासातील वेगवेगळे अध्याय आहेत. पण आजच्या भारताला दोघांच्या काळाकडून एक समान धडा घेता येतो—बदलत्या जगात स्वतःची क्षमता निर्माण करायची असेल तर भू-राजकारण समजून घ्यावे लागते, तंत्रज्ञान आत्मसात करावे लागते आणि जगाशी जोडलेले राहावे लागते.

अठराव्या शतकात म्हैसूरच्या रणांगणावर लोखंडी आवरणाची रॉकेट्स होती; आज बेंगळुरूमधून अवकाशयान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान जगभर पोहोचते. साधने बदलली आहेत, पण प्रश्न तोच आहे - आपण पुढच्या तंत्रज्ञानाच्या लाटेचे फक्त ग्राहक होणार आहोत, की तिचे निर्माते? बेंगळुरूच्या या जुन्या किल्ल्यातून बाहेर पडताना कदाचित टिपू सुलतानची स्तुती किंवा निंदा यापेक्षा हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो. 

तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️

राजन

लेखक

संपर्क