भटाळा गावात आहे ‘भोंडा महादेव’ | Author: Himgauri Deshpande | Bhonda Mahadev Temple Bhatala | Temples of Vidarbha | Temples of Maharashtra

विदर्भातील सर्वात मोठं शिवलिंग | Largest Shivalinga of Vidarbha

आपण भविष्याचं चित्र कितीही सुंदर रंगवत असलो, तरीसुद्धा आपल्याला आपल्या वर्तमानासोबत इतिहासाची मदत ही घ्यावीच लागते. इतिहासाच्या पानांवर लिहिलेला प्रत्येक क्षण आपल्याला आपल्या देशामध्ये प्रांतामध्ये असलेल्या भव्य वास्तूंची, शिल्पांची, देवस्थानांच्या महतीची प्रचिती देतो. कालौघात काही वास्तू दुर्लक्षित राहिल्या तरीही त्या आपला सुवर्ण इतिहासाच्या कथा सांगत उभ्या असतात. अशीच एक वास्तू म्हणजे चंद्रपूर जिल्ह्यातील वरोरा तालुक्‍यात येत असलेल्या भटाळा या गावातील ‘ भोंडा महादेव' मंदिर!

Bhonda Mahadev Temple

मंदिराच्या डोक्‍यावर कळस आणि अमलक नसल्याने या मंदिराला ‘भोंडा महादेव' असे नाव पडले. भटाळा येथील मंदिरात विदर्भातील सर्वात मोठं शिवलिंग आहे. या मंदिराला शिखर नाही, कारण शतकांपूर्वी वीज पडून शिखर नष्ट झालं होतं, त्यामुळे याला ‘भोंडा महादेव’ म्हटलं जातं, असा संदर्भ आहे. गर्भगृहात १० फूट x ४ फूट आकाराचे एकाश्म काळ्या दगडाचे शिवलिंग आहे.

Bhoda Mahadev Shivlinga

महाशिवरात्रीच्या वेळी येथे मोठी यात्रा भरते. भटाळा गावातच ११-१२ व्या शतकातील वाकाटककालीन भवानी मंदिरही पाहण्यासारखे आहे. अत्यंत स्वच्छ, सुंदर आणि निसर्गरम्य वातावरणाने परिपूर्ण असं हे गाव आहे. प्राचीन भारतीय आणि बौद्ध दगडी शिल्पकलेमध्ये ‘चैत्य गवाक्ष’ अत्यंत महत्त्वाचं वैशिष्ट्य मानलं जातं. भटाळा हे गाव पूर्वीपासूनच एक ‘शिल्पग्राम’ म्हणून ओळखलं जातं.

Bhonda Mahadev Temple

उत्कृष्ट शिल्पकलेची साक्ष देणारे वालुकाश्म दगडात बांधलेले हे मंदिर राष्ट्रकूट राजांच्या काळातलं असावं, असं अभ्यासकांचं मत आहे. या गावातील ह्या देवस्थानांचे वैशिष्ट्य म्हणजे याच मंदिराच्या बाजूला चैत्य गवाक्षाचे नक्षीकाम आणि विविध बारीक कोरीव कामे समाविष्ट आहेत.

भवानी मंदिर | Bhawani Temple

Bhawani Temple

महादेव मंदिराव्यतिरिक्त, भटाळा गावात ११ व्या-१२ व्या शतकातील वाकाटककालीन ‘भवानी मंदिर’, लहान लेणी आणि इतर प्राचीन अवशेष आहेत. चंद्रपूर जिल्ह्यातील वरोरा येथून रस्त्याने सहजपणे भटाळा गावाला पोहोचता येते. आपण ज्या प्रांतात राहतो त्याचं वैशिष्ट्य हे इतिहासातूनच आपल्याला उलगडत जातं. या देवस्थानाचं प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे हे आजही सुस्थितीत आहे. सालोरी मार्गावर हे भवानी मंदिर आहे. या मंदिराच्या पूर्वेला अखंड दगडामध्ये कोरलेली आकर्षक आणि प्राचीन लेणी आहेत. हे पिवळ्या वाळूच्या दगडात बांधलेलं एक छोटं मंदिर असून, त्यात गर्भगृह, शिखर आणि सपाट दगडी छत असलेला एक मंडप आहे. मंदिराच्या आत आणि बाहेर देवतांच्या अनेक मूर्ती आहेत, ज्यात प्रवेशद्वारातील गणेशाचाही समावेश आहे. असं वाचण्यात आलं की - मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, गुप्त शासकांसह अनेक प्रमुख राजवंशांनी वेगवेगळ्या वेळी या प्रदेशावर राज्य केले.

सुंदर नक्षी, खडकात कोरलेल्या गुहा

Gajlaxmi

राष्ट्रकूट काळातील ही भटाळा मंदिरातील शिवपिंड, पिवळ्या पाषाणावर असलेल्या सुंदर नक्षी, खडकात कोरलेल्या गुहा इतिहास संशोधकांसाठी अत्यंत आवडीचा विषय ठरतो. अनेक तज्ञ मंडळी तसेच इतिहासकारांनी या देवस्थानाचा अत्यंत सखोल आणि विस्तृत अभ्यास केलेला आहे. या शिवमंदिराची विशेषतः उंचीच्या संदर्भातील स्थापत्यरचना ही असामान्य आहे. मंदिर परिसरात प्रवेश करताना समोर अनेक मोठमोठे त्रिशूळ दिसतात. भाविकांनी नवसपूर्तीनंतर ते ठेवल्याचे सांगितलं जातं. प्रांगणात संपूर्ण फरसबंदी आहे. मंदिरातील गर्भगृह मोठ्या आकाराचे असून त्यात चार स्तंभ आहेत. स्तंभावर राष्ट्रकुटकालीन कलश व गवाक्षाची चिन्हे कोरलेली आहेत. शिवपिंडीला प्रदक्षिणा घातली जात नाही. याचा विचार करून या पिंडीचे टोक गाभाऱ्याच्या भिंतीला टेकविले असावे असा अंदाज आहे/अभ्यासकांचे मत आहे. कुठेही काळा पाषाण अस्तित्वात नसताना ही अवाढव्य व अखंड काळ्या पाषाणाची “शिवपिंडी” या मंदिराचे वैशिष्ट्य आहे.

Bhonda Mahadev Temple

ग्वाल्हेरमधील तेलीका मंदिर आणि भटाळ्याचे शिव मंदिर यात साम्य आहे, असं इतिहासकारांचं मत आहे. शिवमंदिराच्या विशालतेचा उल्लेख व्यापक भौगोलिक क्षेत्राच्या संदर्भात केला जातो, ज्यामुळे त्याचे वेगळेपण अधोरेखित होते.

दोन लाख वर्षांपूर्वीचा प्रागैतिहासिक वारसा

याव्यतिरिक्त भटाळा गावाचे वैशिष्ट्य म्हणजे हे गाव इ.स. ४५ पासून अस्तित्वात असल्याचा इतिहास आहे. या परिसरात तब्बल दोन लाख वर्षांपूर्वीचा प्रागैतिहासिक वारसा असल्याचे पुरावे संशोधनात सापडले आहेत. इतिहास, शिल्पकला आणि निसर्गाचा संगम असलेल्या या गावाचा पर्यटन विकास वेगाने होत असून, ऐतिहासिक वास्तूंचे जतन करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनामार्फत पावले उचलली जात आहेत. ताडोबा व्याघ्र प्रकल्पाला भेट देणारे पर्यटक बहुतांश वेळा या ऐतिहासिक वारश्याचा आनंद घेण्यासाठी येथे येतात.

कसे पोहोचाल | How to reach Bhonda Mahadev Temple Warora

चंद्रपूर जिल्ह्यापासून हे गाव सुमारे ६४ किलोमीटर अंतरावर आहे. तर वरोरा तालुक्याच्या ठिकाणापासून सुमारे १२ ते १८ किलोमीटर अंतरावर आहे. या गावाला जाण्यासाठी चिमूर मार्गे तसेच नागपूर रस्त्यावरील टेंभुर्डा मार्गे सुद्धा जाता येते. एस.टी.ची सुविधा, खासगी वाहनांचा वापर करून पोहचू शकतात.

तुम्ही येथे गेले आहात का? कंमेंट्स मध्ये तुमचे मत नक्की कळवा !

हिमगौरी देशपांडे

वरोरा (चंद्रपूर)

सहयोगी लेखक

संपर्क

विदर्भातील मंदिरे | Temples near Nagpur | Temples of Vidarbha