"ईडा-पीडा, रोगराई, घेऊन जा गे मारबत!" | Marbats of Nagpur | Tourism in Vidarbha | Maharashtra Tourism
नागपूरच्या लोकसंस्कृतीतील इतिहास, परंपरा आणि जनभावनेचा जाज्वल्य वारसा
विदर्भाची सांस्कृतिक राजधानी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नागपूर शहराला अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण लोकपरंपरांचा वारसा लाभला आहे. त्यापैकी मारबत उत्सव ही नागपूरच्या सांस्कृतिक ओळखीशी घट्ट जोडलेली आणि देशात अत्यंत आगळीवेगळी मानली जाणारी परंपरा आहे. बैलपोळ्यानंतरच्या तान्हा पोळ्याच्या दिवशी नागपूरच्या रस्त्यांवर काळी व पिवळी मारबत, तसेच विविध ‘बडगे’ यांची भव्य मिरवणूक निघते. श्रद्धा, लोकविश्वास, सामाजिक जागृती, राजकीय भाष्य आणि जनभावना यांचा अनोखा संगम या उत्सवात पाहायला मिळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानेही मारबत उत्सवाला नागपूरच्या विशिष्ट सांस्कृतिक परंपरेचा दर्जा दिला आहे. आता तर हा उत्सव ग्लोबल करण्याची योजना महानगर पालिकेने आखली आहे.
Marbats in Nagpur
मारबत उत्सव आहे तरी काय? | What is Marbat Festival?
‘मारबत’ म्हणजे वाईट शक्ती, अनिष्ट प्रवृत्ती किंवा समाजातील नकारात्मकतेचे प्रतीक मानली जाणारी प्रतिकात्मक मूर्ती. तिला मिरवणुकीत सहभागी करून शेवटी तिचे दहन केले जाते. यामागे वाईटाचा नाश आणि चांगल्याचा विजय असा लोकविश्वास आहे. मारबतसोबत ‘बडगे’ काढण्याची परंपराही या उत्सवाचे खास वैशिष्ट्य आहे. बडग्यांच्या माध्यमातून तत्कालीन तसेच समकालीन सामाजिक, राजकीय आणि सार्वजनिक प्रश्नांवर उपरोधिक भाष्य केले जाते. त्यामुळे मारबत उत्सव हा केवळ धार्मिक किंवा पारंपरिक सोहळा न राहता सामान्य जनतेच्या भावनांना व्यक्त करणारे लोकमाध्यम बनला आहे.
मारबत उत्सवाचा ऐतिहासिक प्रवास
मारबत परंपरेची मुळे एकोणिसाव्या शतकात आढळतात. या उत्सवाची सुरुवात नेमकी कोणत्या एका वर्षी झाली याबाबत विविध ऐतिहासिक संदर्भ आढळतात; मात्र काळी मारबत आणि पिवळी मारबत यांच्या स्वतंत्र परंपरांबाबत १८८०-१८८५ या कालखंडाचे उल्लेख आढळतात. हा उत्सव वसाहतवादी काळात सुरू झाला आणि त्यामध्ये वाईट शक्तींना दूर करण्याबरोबरच सामाजिक समस्यांविषयी असंतोष व्यक्त करण्याचे स्वरूप विकसित झाले.
Marbat Festival Video Nagpur
लोकपरंपरेतील एका महत्त्वाच्या कथेनुसार काळी मारबत ही नागपूरच्या भोसले राजघराण्यातील बाकाबाई यांच्या ऐतिहासिक भूमिकेच्या निषेधाशी जोडली जाते. ब्रिटिश सत्तेला नागपूरमध्ये प्रवेश मिळण्याच्या प्रक्रियेत बाकाबाईंच्या भूमिकेबद्दल जनमानसात असलेला रोष या प्रतीकातून व्यक्त झाल्याचे सांगितले जाते.
दुसरीकडे, पिवळी मारबत ही ब्रिटिश सत्तेच्या विरोधातील लोकभावना आणि जनजागृतीशी जोडली जाते. १८८५ मध्ये तराणे तेली समाजातील लोकांनी पिवळ्या मारबतीची परंपरा सुरू केल्याचा उल्लेख विविध ऐतिहासिक वृत्तांतांमध्ये आढळतो. यामुळे मारबत ही केवळ धार्मिक प्रतिमा न राहता तत्कालीन राजकीय परिस्थितीवर लोकांनी व्यक्त केलेल्या असंतोषाचे एक प्रतीक बनली. सार्वजनिक सभा किंवा वर्तमानपत्रे यांची पोहोच मर्यादित असताना लोककला, मिरवणूक आणि प्रतीकांच्या माध्यमातून जनभावना व्यक्त करण्याचे हे प्रभावी साधन ठरले.
Marbat
'बडगे’ : जनतेच्या भावनांचा आरसा
मारबत उत्सवाचे आणखी एक आगळे वैशिष्ट्य म्हणजे बडगे. मिरवणुकीमध्ये विविध व्यक्ती, घटना किंवा सामाजिक समस्यांचे प्रतीकात्मक पुतळे तयार केले जातात. त्यातून त्या काळातील जनतेच्या मनातील असंतोष आणि विनोदबुद्धी दोन्ही व्यक्त होतात. पूर्वी ब्रिटिश सत्तेच्या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यासाठी या माध्यमाचा उपयोग झाला. काळ बदलला तसे बडग्यांचे विषयही बदलले. आज भ्रष्टाचार, महागाई, राजकीय विसंगती, सामाजिक समस्या, प्रशासनातील त्रुटी, राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय घटना अशा विविध विषयांवर बडगे तयार केले जातात. त्यामुळे मारबत मिरवणूक म्हणजे एका अर्थाने त्या काळातील समाजमनाचा चालता-बोलता आरसाच आहे.
धार्मिक आणि लोकविश्वासाचे महत्त्व
मारबत उत्सवाचा एक महत्त्वाचा आधार लोकविश्वास आहे. मारबत मिरवणुकीसोबत शहरातील इडा-पिडा, रोगराई, अनिष्ट शक्ती आणि नकारात्मकता दूर जावी, अशी नागपूरकरांची श्रद्धा आहे. मारबतचे दहन म्हणजे या सर्व वाईट गोष्टींचे प्रतीकात्मक विसर्जन किंवा नाश मानला जातो. या दृष्टीने पाहिले तर मारबत उत्सवात भारतीय लोकसंस्कृतीतील ‘वाईटाचा नाश करून नव्याचे स्वागत’ ही संकल्पना दिसून येते.
सामाजिक महत्त्व
मारबत उत्सवाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे सामाजिक भान. अनेक पारंपरिक उत्सवांमध्ये धार्मिक श्रद्धेला मध्यवर्ती स्थान असते; परंतु मारबत उत्सवात समाजातील दोषांवर थेट भाष्य केले जाते. ‘घेऊन जा गे मारबत’ ही घोषणा केवळ धार्मिक आस्था व्यक्त करणारी नाही. तिच्यामागे समाजातील अनिष्ट गोष्टी दूर करण्याची सामूहिक इच्छा दडलेली आहे. जातीय भेदभाव, अंधश्रद्धा, व्यसन, भ्रष्टाचार, अन्याय, शोषण अशा समस्यांविरुद्ध लोकभावना व्यक्त करण्यासाठी या उत्सवाने एक लोकव्यवस्था निर्माण केली आहे. त्यामुळे मारबत ही लोकशाहीपूर्व काळातील लोकमत व्यक्त करण्याच्या परंपरेपासून आधुनिक सामाजिक भाष्यापर्यंतचा प्रवास करणारी लोकसंस्कृती म्हणूनही पाहता येते.
लोकसहभाग आणि सामाजिक एकोपा
मारबत उत्सवाची खरी ताकद म्हणजे त्यातील व्यापक लोकसहभाग. विविध भागांतील नागरिक, सामाजिक संस्था, मंडळे आणि समुदाय या उत्सवाच्या आयोजनात सहभागी होतात. मिरवणुकीत हजारो नागरिक सहभागी होतात आणि शहरातील रस्ते या लोकउत्सवाने गजबजून जातात. या सामूहिक सहभागामुळे नागपूरच्या विविध भागांमध्ये सामाजिक संवाद आणि एकोपा निर्माण होतो. उत्सवाच्या निमित्ताने कुटुंबे, मित्रपरिवार आणि विविध सामाजिक घटक एकत्र येतात. त्यामुळे मारबत ही केवळ मिरवणूक न राहता शहराच्या सामूहिक सांस्कृतिक स्मृतीचा उत्सव बनते.
नागपूरच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान
तान्हा पोळ्याच्या दिवशी काळी-पिवळी मारबत आणि बडग्यांची मिरवणूक काढण्याची परंपरा नागपूरच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग झाली आहे. भारत सरकारच्या पर्यटन उपक्रमाच्या संकेतस्थळावरही मारबत-बडगे मिरवणुकीला नागपूरच्या विशिष्ट सांस्कृतिक उत्सवांपैकी एक म्हणून नोंदवण्यात आले आहे. नागपूरच्या इतिहासात भोसले राजवट, ब्रिटिश सत्ता, स्वातंत्र्यचळवळ आणि आधुनिक नागरी जीवन या सर्व टप्प्यांचा प्रभाव दिसतो. मारबत उत्सवाने या ऐतिहासिक बदलांना लोकपरंपरेच्या माध्यमातून आपल्या स्मृतीत जपले आहे. काळ बदलला, समाज बदलला आणि तंत्रज्ञानाने जीवनशैली बदलली; तसे मारबत उत्सवाचे स्वरूप काळानुसार बदलत गेले, पण त्याचा मूलभूत आत्मा टिकून राहिला. पूर्वी ब्रिटिश सत्तेविरोधातील प्रतीकात्मक आंदोलन असलेला हा उत्सव आजच्या काळात भ्रष्टाचार, महागाई, सामाजिक समस्या आणि सार्वजनिक जीवनातील विविध विसंगतींवर भाष्य करणारा झाला आहे. यातून एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट होते. मारबत ही स्थिर परंपरा नसून काळानुसार स्वतः ला नव्याने व्यक्त करणारी जिवंत लोकसंस्कृती आहे. अलीकडच्या काळात या उत्सवाचे सांस्कृतिक आणि पर्यटनविषयक महत्त्वही वाढत आहे. २०२६ मध्ये नागपूर महानगरपालिकेने मारबत-बडगे उत्सवासाठी दोन कोटी रुपयांची तरतूद जाहीर केली असून, या परंपरेला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक आकर्षण म्हणून पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
Comments
Post a Comment
🌍✍️ तुमचं मत नक्की कळवा. तुमची ओळख न सांगताही तुमचा अभिप्राय देऊ शकता.