देवलापारचे गोतीर्थ: गोशाळेपासून ग्रामसमृद्धीच्या प्रयोगशाळेपर्यंत! | Author: Ram Bhakre | Agro Tourism in Vidarbha | Vidarbha Tourism
'गो-टुरिझम': गोवंश संवर्धन, पंचगव्य संशोधन, सेंद्रिय शेती आणि ग्रामीण रोजगाराचा अनोखा संगम
पहाटेच्या शांत वातावरणात गायींच्या हंबरण्याने दिवसाची सुरुवात होते. गोशाळेच्या परिसरात कुठे गोवंशाच्या संगोपनाची लगबग सुरू असते, तर कुठे शेणापासून खतनिर्मिती करण्याची प्रक्रिया चालते. एका बाजूला देशी गोवंशाच्या संवर्धनासाठी संशोधन सुरू असते, तर दुसरीकडे गो-आधारित उत्पादनांच्या माध्यमातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा देण्याचे प्रयत्न सुरू असतात.
नागपूरपासून ७५ कि. मी. जबलपूर मार्गावर असलेले देवलापार येथील 'गोविज्ञान अनुसंधान केंद्र' हे केवळ एक गोशाळा नसून देशी गोवंशाचे जतन आणि संशोधनाचे एक प्रमुख केंद्र आहे. गोवंशाच्या माध्यमातून शेती, विज्ञान, पर्यावरण आणि ग्रामीण स्वावलंबन यांची सांगड घालण्याचा हा एक व्यापक प्रयोग आहे. नागपूर जिल्ह्यातील देवलापार येथील प्रसिद्ध गो-विज्ञान अनुसंधान केंद्र (देवलापार गोशाळा) ची स्थापना १९९६ मध्ये झाली. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे दिवंगत विचारवंत मोरोपंत पिंगळे यांच्या संकल्पनेतून आणि मार्गदर्शनातून या संशोधन केंद्राची पायाभरणी करण्यात आली होती. हे केंद्र गोवंशाकडे पाहण्याची एक वेगळी दृष्टी समोर आणते. गायीचे महत्त्व केवळ दूध उत्पादनापुरते मर्यादित न ठेवता तिच्याशी संबंधित जैविक संसाधने, पारंपरिक ज्ञान, आधुनिक संशोधन आणि ग्रामीण जीवनातील आर्थिक शक्यता यांचा शोध येथे घेतला जातो. प्रत्येकाने या गोतीर्थाला एकदातरी भेट द्यायला हवी.
आज शेतीचा वाढता खर्च, जमिनीचे खालावत चाललेले आरोग्य, रासायनिक निविष्ठांवरील अवलंबित्व, ग्रामीण भागातील रोजगाराची गरज आणि देशी गोवंशाच्या संवर्धनाचे आव्हान या अनेक प्रश्नांच्या पार्श्वभूमीवर देवलापारचे हे केंद्र महत्त्वाचे ठरते. कारण येथे गोसेवेची संकल्पना केवळ भावनेपुरती मर्यादित राहत नाही; तिला संशोधन, उत्पादननिर्मिती आणि स्वावलंबनाची जोड देण्याचा प्रयत्न केला जातो.
Gau-Tourism
गोशाळा नव्हे, तर गोवंशाच्या उपयुक्ततेचा व्यापक शोध!
गोशाळा म्हटले की गायींचा निवारा, चारा-पाणी आणि त्यांची देखभाल एवढेच चित्र अनेकांच्या डोळ्यांसमोर उभे राहते. मात्र, देवलापार येथील गो-विज्ञान अनुसंधान केंद्राचे कार्य या चौकटीच्या पलीकडे जाणारे आहे. गोवंशाचे संगोपन करताना त्यापासून मिळणाऱ्या विविध संसाधनांचा उपयोग कसा करता येईल, देशी गोवंशाचे शास्त्रीय पद्धतीने संवर्धन कसे करता येईल आणि त्यातून शेतकरी व ग्रामीण समाजाला कोणते आर्थिक पर्याय उपलब्ध होऊ शकतील, या प्रश्नांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न येथे केला जातो. या केंद्राच्या कार्यामागे एक महत्त्वाची संकल्पना आहे. गोवंशाचे संरक्षण करायचे असेल, तर त्याच्या संगोपनासाठी दीर्घकालीन आणि व्यवहार्य व्यवस्था उभी राहिली पाहिजे. त्यासाठी गोशाळेला केवळ देणग्यांवर अवलंबून न ठेवता संशोधन, प्रशिक्षण, उत्पादननिर्मिती आणि बाजारपेठ यांची जोड देणे आवश्यक आहे. गायीपासून मिळणारे शेण, गोमूत्र, दूध आणि इतर संसाधने यांचा योग्य वापर करून विविध उत्पादने विकसित करणे, त्यांची गुणवत्ता तपासणे आणि त्यांना बाजारपेठ मिळवून देणे, या प्रक्रियेतून गोशाळेच्या कार्याला आर्थिक आधार मिळू शकतो. म्हणूनच देवलापारचे गोतीर्थ हे गोवंश संवर्धनाच्या पारंपरिक संकल्पनेला आधुनिक संदर्भ देण्याचा प्रयत्न करणारे केंद्र म्हणून पाहता येते.
Gau-Tourism
पंचगव्य संशोधन: परंपरेतील ज्ञानाचा विज्ञानाच्या कसोटीवर शोध | Rural Knowledge combined with Scientific Research
भारतीय ग्रामीण जीवनात गोवंशाचे स्थान शतकानुशतके महत्त्वाचे राहिले आहे. शेतीपासून दुग्धव्यवसायापर्यंत आणि सेंद्रिय खतनिर्मितीपासून विविध पारंपरिक उत्पादनांपर्यंत गायीशी संबंधित संसाधनांचा वापर केला जात आला आहे. याच परंपरेतील पंचगव्य संकल्पनेचा अभ्यास हे केंद्राच्या कार्याचे एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. दूध, दही, तूप, गोमूत्र आणि शेण या पाच घटकांवर आधारित पारंपरिक संकल्पनेला पंचगव्य असे म्हटले जाते. या घटकांचा शेती आणि पारंपरिक आरोग्यपद्धतींमध्ये विविध प्रकारे वापर केला जातो. देवलापार येथे या संसाधनांचा अधिक उपयुक्त वापर करण्यासाठी संशोधन आणि उत्पादनविकासावर भर दिला जातो. पंचगव्य संशोधनाचे महत्त्व केवळ नवीन उत्पादने तयार करण्यापुरते मर्यादित नाही. पारंपरिक ज्ञानातील उपयुक्त बाबींचे दस्तऐवजीकरण करणे, त्यांची परिणामकारकता तपासणे आणि आधुनिक संशोधनपद्धतींच्या मदतीने त्यांचे मूल्यमापन करणे, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. विशेषतः आरोग्याशी संबंधित उत्पादनांच्या बाबतीत वैज्ञानिक पुरावे, सुरक्षितता आणि वैद्यकीय मान्यता यांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. संशोधनाचा उद्देश केवळ जुन्या संकल्पनांची पुनरावृत्ती करणे नसून, त्यातील उपयुक्तता शास्त्रीय पद्धतीने समजून घेणे हा आहे. गोवंशाशी संबंधित संसाधनांकडे अशा संशोधनाधारित दृष्टिकोनातून पाहिल्यास शेती, उत्पादननिर्मिती आणि ग्रामीण उद्योगांसाठी नवे पर्याय शोधता येऊ शकतात.
शेणापासून खतापर्यंत : कचऱ्याचे संसाधनात रूपांतर
गोशाळेत मोठ्या प्रमाणावर शेण निर्माण होते. त्याचे व्यवस्थापन योग्य प्रकारे केले नाही, तर स्वच्छता आणि पर्यावरणाशी संबंधित प्रश्न निर्माण होऊ शकतात. परंतु त्याच शेणावर योग्य प्रक्रिया केली, तर त्याचे सेंद्रिय खतामध्ये रूपांतर करता येते. हीच गोशाळेतील संसाधनांचा पुनर्वापर करण्याची संकल्पना आहे. देवलापार येथील केंद्रात सेंद्रिय खतनिर्मितीला चालना देण्यासाठी स्वतंत्र युनिट सुरू करण्यात आले आहे. ७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सुरू करण्यात आलेल्या या प्रकल्पासाठी आर. सी. प्लास्टोच्या सीएसआर सहकार्याचा उपयोग करण्यात आला. या प्रकल्पाचे महत्त्व केवळ खत तयार करण्यापुरते नाही. गोशाळेतील जैविक संसाधनांचे व्यवस्थापन, त्यांचे मूल्यवर्धन आणि शेतीसाठी त्यांचा उपयोग या सर्व बाबी एकमेकांशी जोडल्या जातात. शेणापासून दर्जेदार सेंद्रिय खत तयार करून ते शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविता आले, तर गोशाळेला उत्पन्नाचा पर्याय मिळू शकतो आणि शेतकऱ्यांनाही स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या खताचा लाभ घेता येऊ शकतो. अर्थात, सेंद्रिय खताचा वापर करताना त्याची गुणवत्ता, पोषणमूल्ये आणि पिकांच्या गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. माती परीक्षणाच्या आधारे खतांचा वापर केल्यास त्याचा अधिक परिणामकारक उपयोग होऊ शकतो. या प्रक्रियेतून एक साधा; पण महत्त्वाचा विचार पुढे येतो—ज्या संसाधनाकडे अनेकदा कचरा म्हणून पाहिले जाते, त्याच संसाधनाचे योग्य व्यवस्थापन केल्यास ते शेतीसाठी उपयुक्त ठरू शकते.
Gau-Tourism Center, Deolapar
देशी गोवंश संवर्धनाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड
देशी गोवंशाचे संवर्धन हा केवळ भावनिक किंवा सांस्कृतिक विषय नाही. त्यात पशुवैद्यकीय विज्ञान, प्रजनन व्यवस्थापन, आनुवंशिक विविधता आणि जनावरांच्या आरोग्याचा महत्त्वाचा संबंध आहे. देशी गोवंशाच्या विविध जातींची वैशिष्ट्ये जपणे, योग्य प्रजनन व्यवस्थापन करणे आणि पुढील पिढ्यांसाठी त्यांचे संवर्धन करणे आवश्यक आहे. यासाठी आधुनिक पशुवैद्यकीय तंत्रज्ञानाचाही उपयोग केला जातो. देवलापार येथील केंद्रात देशी गोवंशाच्या प्रजनन आणि संवर्धनासाठी आयव्हीएफ युनिट सुरू करण्यात आले आहे. हा प्रकल्प देशी गोवंश संवर्धनाच्या प्रयत्नांना आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. आयव्हीएफसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर प्रशिक्षित तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली केला जातो. मात्र, गोवंश संवर्धन म्हणजे केवळ जनावरांची संख्या वाढविणे नव्हे. त्यांचे आरोग्य, योग्य पोषण, प्रजननक्षमता, आनुवंशिक विविधता आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांचाही विचार करावा लागतो.या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार केला, तर देशी गोवंश संवर्धन अधिक शास्त्रीय पद्धतीने करता येऊ शकते.
नंदीच्या ऊर्जेचा उपयोग : पारंपरिक ज्ञानाला नवी दिशा
ग्रामीण भारतातील शेतीव्यवस्थेत बैलांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. शेत नांगरण्यापासून मालवाहतुकीपर्यंत आणि विविध कृषिप्रक्रियांपर्यंत बैलांचा उपयोग केला जात असे. आधुनिक यंत्रसामग्रीमुळे या वापरात बदल झाले. परिणामी, अनेक ठिकाणी बैलांच्या उपयोगाबाबतचे पारंपरिक ज्ञानही मागे पडले. देवलापार येथील केंद्रात या पारंपरिक साधनांचा नव्या पद्धतीने उपयोग करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. नागपूर येथील रामदेवबाबा विद्यापीठाच्या सहकार्याने बैलचालित विद्युतनिर्मिती युनिट सुरू करण्यात आले आहे. या उपक्रमामागील कल्पना म्हणजे बैलांच्या ऊर्जेचा वापर करून काही ग्रामीण उपकरणे किंवा प्रक्रिया यंत्रणा चालविण्याच्या शक्यता तपासणे. या प्रयोगाचे महत्त्व केवळ वीज निर्माण करण्यापुरते मर्यादित नाही. ग्रामीण जीवनात उपलब्ध असलेल्या संसाधनांचा उपयोग कसा करता येईल, पारंपरिक ज्ञानाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड कशी देता येईल आणि नंदीच्या संगोपनाला आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य आधार कसा मिळू शकेल, याचाही विचार त्यामागे आहे. अशा प्रयोगांची प्रत्यक्ष उपयुक्तता ठरविताना ऊर्जा निर्मितीचे प्रमाण, खर्च, देखभाल आणि कार्यक्षमता यांचे मूल्यमापन आवश्यक ठरेल. मात्र, ग्रामीण संसाधनांकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची संधी या उपक्रमातून निर्माण होते.
Gau-Tourism Center, Deolapar
राणी दुर्गावती ग्रामीण हाट: गोतीर्थातून ग्रामीण बाजारपेठेकडे | Rani Durgavati Gramin Haat
गोशाळेच्या परिसरात संशोधन आणि संगोपनाबरोबरच ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार होणेही महत्त्वाचे आहे. ग्रामीण भागात अनेक शेतकरी, कारागीर, महिला बचतगट आणि लघुउद्योजक विविध उत्पादने तयार करतात. मात्र, त्यांना योग्य बाजारपेठ मिळविणे हे अनेकदा मोठे आव्हान असते. उत्पादन तयार करणे ही प्रक्रियेची सुरुवात असते. त्यानंतर त्याचे पॅकेजिंग, विपणन, वाहतूक, विक्री आणि ग्राहकांपर्यंत पोहोचविणे या सर्व गोष्टी महत्त्वाच्या ठरतात. देवलापार येथील केंद्रात सुरू करण्यात आलेली राणी दुर्गावती ग्रामीण हाट ही याच संदर्भातील महत्त्वाची संकल्पना आहे. ग्रामीण उत्पादनांना बाजारपेठ मिळवून देणे आणि स्थानिक रोजगाराला चालना देणे, हा या उपक्रमामागील उद्देश आहे. अशा ग्रामीण हाटमध्ये स्थानिक उत्पादनांची विक्री, पारंपरिक वस्तूंचे प्रदर्शन आणि ग्रामीण उद्योजकांना ग्राहकांशी थेट संपर्क साधण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः स्थानिक कारागीर, महिला बचतगट आणि ग्रामीण युवकांना या प्रक्रियेत सहभागी करून घेतल्यास रोजगारनिर्मितीच्या संधी वाढू शकतात. गोशाळेच्या परिसरातच ग्रामीण बाजारपेठ उभी करण्यामागील व्यापक विचार असा आहे की, गोवंश संवर्धनाचे कार्य ग्रामीण अर्थव्यवस्थेपासून वेगळे ठेवता येणार नाही. जनावरांचे संगोपन, शेती, स्थानिक उत्पादने आणि रोजगार या सर्व घटकांमध्ये परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला, तर विकासाच्या नव्या शक्यता निर्माण होऊ शकतात.
शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचणारे ज्ञान हाच संशोधनाचा खरा उपयोग
कोणत्याही संशोधन केंद्राचे यश केवळ तेथे किती प्रयोग होतात किंवा किती उत्पादने तयार होतात, यावर ठरत नाही. त्या संशोधनाचा प्रत्यक्ष उपयोग किती लोकांना होतो, हेही तितकेच महत्त्वाचे असते. देवलापार येथील केंद्राच्या कार्यात गो-आधारित शेती, पंचगव्य आणि गोवंशाशी संबंधित संसाधनांविषयी माहिती देण्यावर भर दिला जातो. या क्षेत्रात शेतकरी आणि गोपालकांना प्रशिक्षण देणे, उपलब्ध साधनांचा वापर समजावून सांगणे आणि पर्यायी कृषिपद्धतींची माहिती पोहोचविणे यांना विशेष महत्त्व आहे. शेतकऱ्यांसाठी गो-आधारित शेतीचा विचार करताना सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न असतो या पद्धतीचा प्रत्यक्ष खर्च किती आणि त्यातून फायदा किती? या प्रश्नाचे उत्तर प्रत्येक शेतासाठी सारखे असेलच असे नाही. जमिनीचा प्रकार, पिके, पाण्याची उपलब्धता, जनावरांची संख्या, मजुरी आणि बाजारपेठ यांनुसार परिणाम बदलू शकतात. म्हणूनच शेतकऱ्यांना केवळ एखाद्या पद्धतीचा प्रचार करण्याऐवजी तिचे फायदे, मर्यादा, खर्च आणि प्रत्यक्ष परिणाम समजावून सांगणे आवश्यक आहे. प्रात्यक्षिक शेती, माती परीक्षण, उत्पादनखर्चाची नोंद आणि शेतकऱ्यांचे अनुभव यांची सांगड घातल्यास संशोधन अधिक परिणामकारक ठरू शकते. देवलापारसारख्या केंद्रांची भूमिका याच ठिकाणी महत्त्वाची ठरते. संशोधन आणि प्रत्यक्ष शेती यांच्यातील अंतर कमी करून शेतकऱ्यांना उपयुक्त ज्ञान उपलब्ध करून देणे, ही ग्रामीण विकासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.
Gau-Tourism Center, Deolapar
२०२६ मधील नवे प्रकल्प: गोतीर्थाच्या कार्याला व्यापक स्वरूप | Gau-Tourism Policy 2026
श्रद्धेय अशोक सिंघल यांच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या प्रारंभानिमित्त ७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी देवलापार येथील गो-विज्ञान अनुसंधान केंद्रात पाच प्रकल्पांचे लोकार्पण करण्यात आले. यामध्ये सेंद्रिय खतनिर्मिती युनिट, देशी गोवंश संवर्धनासाठी आयव्हीएफ युनिट, बैलचालित विद्युतनिर्मिती युनिट आणि राणी दुर्गावती ग्रामीण हाट यांचा समावेश होता. त्याचबरोबर पंचगव्य कॅन्सर वेलनेस सेंटर आणि गोविद्यापीठ या दोन प्रस्तावित प्रकल्पांची घोषणा करण्यात आली. या घडामोडींकडे केवळ नवीन इमारती किंवा यंत्रणांची भर म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही. गोवंश संवर्धन, जैविक खतनिर्मिती, ऊर्जा, संशोधन आणि ग्रामीण रोजगार या वेगवेगळ्या क्षेत्रांना एकाच व्यापक संकल्पनेत जोडण्याचा हा प्रयत्न आहे. या उपक्रमांचे दीर्घकालीन यश त्यांच्या प्रत्यक्ष कामगिरीवर अवलंबून असेल. शेतकऱ्यांना किती फायदा होतो, ग्रामीण भागात किती रोजगार निर्माण होतो, गोशाळेच्या व्यवस्थापनाला किती आर्थिक आधार मिळतो आणि संशोधनातून किती उपयुक्त निष्कर्ष समोर येतात, या बाबी त्यासाठी महत्त्वाच्या ठरतील. प्रस्तावित गोविद्यापीठाच्या संकल्पनेत गोवंश संवर्धन, पशुवैद्यकीय विज्ञान, कृषी संशोधन आणि ग्रामीण विकास यांचा समन्वय साधण्याची संधी आहे. ही संकल्पना प्रत्यक्षात येताना तिची शैक्षणिक रचना, संशोधनाचे स्वरूप आणि शेतकऱ्यांशी असलेला संबंध यांना महत्त्व प्राप्त होईल.
गोतीर्थाचे खरे यश कशात असेल?
गोशाळेचे यश मोजताना तेथे किती गायी आहेत, किती उत्पादने तयार होतात किंवा किती प्रकल्प सुरू झाले, एवढेच निकष पुरेसे ठरणार नाहीत. जनावरांना चांगले संगोपन मिळते का? देशी गोवंशाच्या संवर्धनासाठी परिणामकारक प्रयत्न होतात का? संशोधनातून मिळणारे निष्कर्ष शेतकऱ्यांना उपयोगी पडतात का? गो-आधारित उत्पादनांची गुणवत्ता टिकवली जाते का? ग्रामीण युवक आणि महिलांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण होतात का? गोशाळा आर्थिकदृष्ट्या अधिक स्वावलंबी बनते का? या प्रश्नांची उत्तरेच अशा केंद्राच्या कामगिरीचे व्यापक चित्र स्पष्ट करू शकतात. गोवंश संवर्धनाच्या कार्यात प्राणी कल्याण, आरोग्य, पोषण आणि स्वच्छता यांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर संशोधनातील पारदर्शकता, उत्पादनांची गुणवत्ता आणि आर्थिक व्यवहार्यता यांचाही विचार झाला पाहिजे. गोसेवेची भावना आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांची सांगड घातली, तर या कार्याला अधिक व्यापक सामाजिक उपयोगिता प्राप्त होऊ शकते.
गोशाळेच्या पलीकडे ग्रामसमृद्धीचा विचार
देवलापारचे गोतीर्थ हे गोवंशाकडे केवळ परंपरेचा भाग म्हणून न पाहता ग्रामीण जीवनातील एका महत्त्वाच्या संसाधनाच्या रूपात पाहण्याचा प्रयत्न करते. येथे गोसेवा, संशोधन, सेंद्रिय खतनिर्मिती, देशी गोवंश संवर्धन, ऊर्जा आणि ग्रामीण रोजगार या विविध क्षेत्रांना जोडण्याची संकल्पना पुढे येते. आज शेतीसमोरील आव्हाने बदलत आहेत. ग्रामीण भागात रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण करण्याची गरज आहे. जमिनीचे आरोग्य जपणे, स्थानिक संसाधनांचा पुनर्वापर करणे आणि शेतकऱ्यांना आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य पर्याय उपलब्ध करून देणे, ही काळाची गरज आहे. या पार्श्वभूमीवर गोवंश संवर्धनाचा विचारही अधिक व्यापक व्हायला हवा. गोशाळेत जनावरांना आश्रय देण्यापासून सुरुवात होऊन त्यातून संशोधन, उत्पादननिर्मिती, प्रशिक्षण आणि ग्रामीण रोजगारापर्यंत पोहोचणारी व्यवस्था उभी राहिली, तर गोसेवेच्या कार्याला नवे परिमाण मिळू शकते. देवलापारच्या गोतीर्थाची खरी ओळख याच विचारात आहे. गोवंशाचे संवर्धन करताना शेतीचा विचार, शेतीचा विचार करताना शेतकऱ्याचा विचार आणि शेतकऱ्याचा विचार करताना संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करणे.गोशाळेच्या आवारातून सुरू झालेला हा प्रयत्न ग्रामीण स्वावलंबनाच्या व्यापक संकल्पनेशी जोडला जात आहे. या प्रयत्नांना संशोधनाची भक्कम साथ, शास्त्रीय मूल्यमापन आणि लोकसहभाग मिळाला, तर देवलापारचे गोतीर्थ गोवंश संवर्धन आणि ग्रामविकासाच्या क्षेत्रात अभ्यास करण्यासारखे महत्त्वाचे केंद्र ठरू शकते.
कसे पोहोचाल | How to plan trip to Gau-Teerth Deolapar
देवलापार गो-विज्ञान अनुसंधान केंद्र (ज्याला महाराष्ट्र सरकारने 'गो-तीर्थ' आणि 'गो-टुरिझम' चा दर्जा दिला आहे) हे नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक तालुक्यात नागपूर-जबलपूर राष्ट्रीय महामार्गावर (NH-44) स्थित आहे.
स्वतः च्या वाहनाने किंवा टॅक्सीने (बाय रोड): तुम्ही नागपूरहून निघालात तर नागपूर-जबलपूर हायवे (NH-44) पकडून कामठी आणि मनसर पार करत थेट देवलापारला पोहोचू शकता. रस्त्याची स्थिती उत्तम असून कार किंवा बाईकने जाण्यासाठी साधारण १ तास ४० मिनिटे लागतात. हे केंद्र मुख्य महामार्गालगतच असल्याने सहज सापडते.
नागपूरच्या गणेशपेठ बस स्थानकावरून किंवा ऑटोमोटिव्ह चौक, इंदोरा चौक येथून जबलपूर, शिवनी किंवा रामटेककडे जाणाऱ्या महाराष्ट्र व मध्य प्रदेश राज्याच्या परिवहन मंडळाच्या (ST) बसेस नियमित धावतात.
रेल्वेने: सर्वात जवळचे मोठे रेल्वे स्टेशन नागपूर (NGP) आहे. नागपूर स्टेशनवर उतरून बस किंवा टॅक्सीनेच देवलापारला जावे लागेल.
केव्हा जायचे
हे केंद्र दररोज सकाळी ९:०० ते संध्याकाळी ५:३० या वेळेत पर्यटकांसाठी खुले असते. येथे भेट देण्यासाठी ऑक्टोबर ते मार्च हा हिवाळ्याचा काळ सर्वोत्तम मानला जातो, कारण या दिवसांत हवामान आल्हाददायक असते.
विशेष प्रशिक्षण वर्ग: जर तुम्हाला सेंद्रिय शेती, पंचगव्य औषध किंवा गोशाळा व्यवस्थापनाचे ५ दिवसांचे निवासी प्रशिक्षण घ्यायचे असेल, तर त्यांच्या अधिकृत वेळापत्रकानुसार (जे साधारणपणे दर महिन्याला आयोजित केले जाते) तुम्ही नोंदणी करून जाऊ शकता.






chhan location for weekend getaway. thanks Ram Bhakre sir
ReplyDeleteतुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! 🙏
Deleteअशाच आणखी वाचनासाठी आमच्या WhatsApp समुदायात सहभागी व्हा आणि विशेष अपडेट्स व ऑफर्स मिळवण्यासाठी subscribe करा. 🌿
Good initiative.
ReplyDeleteतुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! 🙏
Deleteअशाच आणखी वाचनासाठी आमच्या WhatsApp समुदायात सहभागी व्हा आणि विशेष अपडेट्स व ऑफर्स मिळवण्यासाठी subscribe करा. 🌿
खूप छान माहिती. सर्वांनी भेट द्यावी असे ठिकाण
ReplyDeleteतुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! 🙏
Deleteअशाच आणखी वाचनासाठी आमच्या WhatsApp समुदायात सहभागी व्हा आणि विशेष अपडेट्स व ऑफर्स मिळवण्यासाठी subscribe करा. 🌿
खूप छान माहिती .तेथील उत्पादने नागपुरात कुठे मिळतातका ?
ReplyDeleteमी इथे जाऊन आलेली आहे खूप सुंदर प्रकल्प आहे बऱ्याच जणांना रोजगार देखील मिळालेले आहे उत्तम उत्पादन आहे ही उत्पादन चितार ओळीमध्ये गोविज्ञान अनुसंधान केंद्रामध्ये मिळतात
ReplyDeleteतुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! 🙏
Deleteअशाच आणखी वाचनासाठी आमच्या WhatsApp समुदायात सहभागी व्हा आणि विशेष अपडेट्स व ऑफर्स मिळवण्यासाठी subscribe करा. 🌿
खूप छान प्रस्तुती ,रामजी ,,सर्वांनी खरोखर एक दिवस गोमाते सोबत घालवायला हवं। तेरे निवासाची सुद्धा छान व्यवस्था आहे। संपर्क सूत्र 9890859676.
ReplyDeleteतुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! 🙏
Deleteअशाच आणखी वाचनासाठी आमच्या WhatsApp समुदायात सहभागी व्हा आणि विशेष अपडेट्स व ऑफर्स मिळवण्यासाठी subscribe करा. 🌿
अत्यंत उपयुक्त माहिती, सर्व गो सेवकांना नमन
ReplyDeleteतुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! 🙏
Deleteअशाच आणखी वाचनासाठी आमच्या WhatsApp समुदायात सहभागी व्हा आणि विशेष अपडेट्स व ऑफर्स मिळवण्यासाठी subscribe करा. 🌿
मी पण भेट दिली आहे. खूप काही शिकण्यासारखं आहे. मुलांसह मोठ्यांनीही बघावं असं ठिकाण, वेगळा अनुभव येतो.
ReplyDeleteतुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! 🙏
Deleteअशाच आणखी वाचनासाठी आमच्या WhatsApp समुदायात सहभागी व्हा आणि विशेष अपडेट्स व ऑफर्स मिळवण्यासाठी subscribe करा. 🌿
@rambhakre - great writing sir, tumhi ajun lihayla pahije
ReplyDelete