तुळजाभवानी मातेचा उदो उदो | Tulja Bhawani Mata Tuljapur | Author: Parijaat | Heritage Tourism | Maharashtra Tourism
आदिशक्तीच्या चरणी नतमस्तक होताना…
‘घे लल्लाटी भंडार, दूर लोटून दे अंधार!’ ‘आई राजा उदो उदो, उदो उदो!’
तुळजापूरच्या पवित्र भूमीत पाऊल ठेवताच कानावर पडणारा हा जयघोष मनाचा ठाव घेतो. मंदिराच्या दिशेने जाणारी प्रत्येक पायरी, भक्तांच्या मुखातून उमटणारा ‘तुळजाभवानी मातेचा उदो उदो’ हा गजर आणि मातेच्या दर्शनासाठी आसुसलेले हजारो डोळे… हे सारे अनुभवताना मन नकळत भक्तिरसात न्हाऊन निघते. काळजाच्या खोल कप्प्यात साठवलेल्या चिंता, दुःख, वेदना आणि असंख्य प्रश्नांचे ओझे घेऊन आलेला भक्त जेव्हा आपल्या लाडक्या आईच्या चरणी नतमस्तक होतो, तेव्हा त्याच्या डोळ्यांतून वाहणारे अश्रू केवळ भावनेचे नसतात; ते असतात श्रद्धेचे, समर्पणाचे आणि आईच्या कुशीत विसावल्याच्या अनिर्वचनीय समाधानाचे!
तुळजापूरच्या गाभाऱ्यात विराजमान असलेली श्री तुळजाभवानी माता म्हणजे केवळ एक देवी नाही; ती महाराष्ट्राच्या अस्मितेची प्रेरणा, स्वाभिमानाचे प्रतीक, पराक्रमाची अधिष्ठात्री आणि कोट्यवधी मराठी मनांची लाडकी आई आहे. तिच्या चरणी माथा टेकवताना भक्ताला केवळ देवदर्शन घडत नाही, तर त्याच्या मनाचा आणि आत्म्याचा जणू एका दिव्य शक्तीशी संवाद घडतो.
Tulja Bhawani Temple & Shivaji Raje
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि तुळजाभवानी माता: अतूट श्रद्धेचे नाते | Shivaji Maharaj and Tulja Bhawani Mata
तुळजाभवानी मातेचा उल्लेख झाला की महाराष्ट्राच्या मनात सर्वप्रथम स्मरण होते ते हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांचे!
महाराजांच्या जीवनात भवानीमातेच्या श्रद्धेला विशेष स्थान होते. तुळजाभवानी माता ही छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलस्वामिनी होती. महाराज प्रत्येक मोहिमेवर जाण्यापूर्वी तुळजापूरला येऊन मातेचे दर्शन घेत असत आणि आईच्या हातातील भवानी तलवार (श्रीभवानी तलवार) आशीर्वाद म्हणून स्वीकारत असत. भवानी तलवार म्हणजे केवळ शस्त्र नव्हे; ती अन्यायाविरुद्ध लढण्याच्या निर्धाराचे, दुर्बलांचे रक्षण करण्याच्या कर्तव्याचे आणि स्वराज्याच्या स्वप्नासाठी सर्वस्व अर्पण करण्याच्या वृत्तीचे प्रतीक आहे. स्वराज्याची स्थापना म्हणजे केवळ किल्ले जिंकणे किंवा राज्यविस्तार करणे नव्हते; ती अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची, सामान्य जनतेला सुरक्षितता देण्याची आणि स्वाभिमानाने जगण्याचा अधिकार प्रस्थापित करण्याची ऐतिहासिक चळवळ होती. या संघर्षामागे महाराजांचे धैर्य, दूरदृष्टी, कुशल नेतृत्व, मावळ्यांची निष्ठा आणि स्वराज्यावरील अढळ प्रेम होते. भवानीमातेवरील श्रद्धेने या ध्येयाला आध्यात्मिक अधिष्ठान दिले.
Tuljapur Temple Virtual Darshan
तुळजापूरचे प्रवेशद्वार आणि त्याचा इतिहास
येथील ऐतिहासिक आणि भव्य प्रवेशद्वारांची रचना ही केवळ वास्तुकलेचा नमुना नसून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील पराक्रमाची साक्ष देणारी आहे. तुळजापूर शहरात प्रवेश करताना असणारे मुख्य महाद्वार आणि घाटमार्गावरील तटबंदी/ प्रवेशद्वार हे प्रामुख्याने छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मराठा साम्राज्याच्या काळात अधिक विकसित आणि मजबूत केले गेले. तुळजापूरच्या या ऐतिहासिक संरचनेमागे आदिलशाही आणि निजामशाहीच्या आक्रमणांपासून मंदिराचे व शहराचे रक्षण करण्याचा उद्देश होता. तुळजापूरच्या या प्रवेशद्वारांमधून हजारो मावळे, सरदार आणि खुद्द महाराज मातेच्या चरणी लीन होण्यासाठी आत प्रवेश करत असत. या प्रवेशद्वाराला स्पर्श करून जाणे म्हणजे मातेच्या दरबारात सुरक्षित प्रवेश करणे असा सैनिकांचा दृढविश्वास होता.
महाराजांच्या चरणी असलेली श्रद्धा आणि त्यांच्या कार्यातून दिसणारा पराक्रम यांची आठवण तुळजाभवानीच्या दर्शनावेळी प्रकर्षाने होते. म्हणूनच मातेच्या गाभाऱ्यात नतमस्तक होताना अनेकांच्या मनात शिवरायांच्या स्वराज्याची, त्यांच्या त्यागाची आणि मावळ्यांच्या बलिदानाची स्मृती जागी होते. आई भवानीच्या चरणी श्रद्धा आणि हृदयात शिवरायांचा स्वाभिमान—हीच महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक मनाची एक अनमोल ओळख आहे!
तुळजापूर: भक्ती, शक्ती आणि इतिहास | Tuljapur History & Heritage
धाराशिव जिल्ह्यातील तुळजापूर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाणारे पवित्र तीर्थक्षेत्र. बालाघाटाच्या डोंगररांगांतील या पुण्यभूमीत वसलेले तुळजाभवानी मातेचे मंदिर शतकानुशतके असंख्य भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र राहिले आहे.
मंदिराच्या प्राचीन वास्तूचे दर्शन घेताना इतिहासाच्या पाऊलखुणा जाणवतात. दगडी बांधकाम, मंदिराचा भव्य परिसर, प्रवेशद्वारे, सभामंडप आणि गाभाऱ्याकडे जाणारा मार्ग यांतून प्राचीन स्थापत्यपरंपरेची साक्ष मिळते. या वास्तूतील प्रत्येक दगड जणू भक्तीच्या असंख्य कहाण्या सांगत असतो. कुणी नवस फेडण्यासाठी आलेले असते, कुणी नव्या आयुष्याची सुरुवात करण्यासाठी मातेचा आशीर्वाद मागत असते, तर कुणी आयुष्याच्या वादळात हरवलेले धैर्य पुन्हा मिळवण्यासाठी तिच्या चरणी आलेले असते.
मातेच्या गाभाऱ्यातील दर्शनाचा क्षण मात्र प्रत्येकासाठी खास असतो. काळ्या पाषाणातील तेजस्वी देवीसमोर उभे राहिल्यावर मनातील विचारांची गर्दी शांत होते. डोळे तिच्या रूपावर खिळतात, ओठांवर प्रार्थना उमटते आणि मनात एकच भावना जागी होते, ‘आई, तुझा हात माझ्या डोक्यावर असू दे!’
अनुभूतीच्या आर्त हाकेला धावून आलेली आदिशक्ती
तुळजाभवानी मातेच्या प्रकट होण्यामागे एक भावस्पर्शी पौराणिक आख्यायिका सांगितली जाते. कर्दम ऋषींच्या निधनानंतर त्यांच्या पत्नी अनुभूती या आपल्या पतीच्या स्मरणार्थ आणि आध्यात्मिक साधनेसाठी तपश्चर्या करीत होत्या. त्याच वेळी 'कुकुर' नामक दैत्याने (महिशासूर) त्यांना त्रास देण्याचा प्रयत्न केला. संकटात सापडलेल्या अनुभूतीने आदिशक्तीचा धावा केला. भक्तेची आर्त हाक ऐकून देवी प्रकट झाली, दैत्याचा संहार केला आणि तिचे रक्षण केले, अशी श्रद्धा आहे.
बालाघाट पर्वतावर स्थायी वास
युद्धाकाळानंतर तपस्विनी अनुभूती यांनी देवीला याच पर्वतावर कायमचे राहण्याची विनंती केली. भक्ताच्या हाकेला धावून जाणारी देवी अनुभूतीची विनंती मान्य करून उस्मानाबाद (धारशिव) येथील 'यमुनाचल' उर्फ बालाघाट डोंगरावर अखंड वास्तव्य करून राहिली, जिथे आज हे भव्य मंदिर वसलेले आहे.
ही आख्यायिका केवळ दैवी चमत्काराची कथा नाही; ती एका आश्वासक विश्वासाची अभिव्यक्ती आहे. संकट कितीही मोठे असले, तरी मनातील श्रद्धा, धैर्य आणि सत्यासाठी उभे राहण्याची शक्ती माणसाला पुन्हा उभे करू शकते.
उत्पत्तीचे रहस्य आणि सर्व युगांमधील अस्तित्व
तुळजाभवानी माता ही महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आणि साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक पूर्ण पीठ मानली जाते. या देवीचे अस्तित्व केवळ एका युगापुरते मर्यादित नसून, हिंदू धर्मातील चारही युगांमध्ये तिने भक्तांच्या रक्षणासाठी अवतार घेतला आहे, असे मानले जाते.
कृतयुग : ऋषी कर्दम यांच्या पत्नी अनुभूती हिच्या रक्षणासाठी देवीने याच युगात आदिशक्तीच्या रूपात प्रथम प्रचिती दिली.
त्रेतायुग: प्रभू श्रीरामांनी सीतेच्या शोधार्थ फिरत असताना याच ठिकाणी येऊन देवीची आराधना केली होती.
द्वापरयुग: पांडवांचे ज्येष्ठ बंधू धर्मराज युधिष्ठिर यांनी युद्धाच्या यशासाठी आणि कल्याणासाठी देवीचे स्मरण व पूजन केले होते.
कलियुग: महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत छत्रपती शिवाजी महाराज यांना स्वराज्याची स्थापना करण्यासाठी माता तुळजाभवानीनेच 'भवानी तलवार' बहाल केली होती, जिच्या जोरावर त्यांनी हिंदवी स्वराज्य निर्माण केले.
मंदिराची वास्तू आणि स्वयंभू मूर्तीचे रहस्य
आदिशंकराचार्यांनी मातेची मूर्ती श्रीयंत्रावर उभी केल्याचे मानले जाते. मंदिराची ही वास्तू हेमाडपंथी शैलीतील असून, १३ व्या शतकात (यादव काळात) या मंदिराचा विस्तार व बांधणी झाल्याचे ऐतिहासिक अवशेष सांगतात. मुख्य गाभाऱ्यात असलेली देवीची मूर्ती ही काळ्या पाषाणाची (शालिग्राम शिलेची) सुमारे ३ फूट उंच स्वयंभू मूर्ती आहे. मूर्तीच्या उजव्या पायाखाली महिषासुर राक्षसाचे मस्तक आहे, तर डावा पाय जमिनीवर आहे. मुखाच्या डाव्या व उजव्या अंगाला चंद्र आणि सूर्य कोरलेले आहेत. बाजूला मार्कंडेय ऋषी, सिंह आणि अनुभूती यांचे शिल्प दिसते.
चल-अचल मूर्ती
ही मूर्ती एकाच जागी स्थिर (अचल) असली, तरी या मूर्तीचे वैशिष्ट्य असे आहे की ती विशिष्ट प्रसंगी मंदिरातून बाहेर आणली जाते आणि तिला 'चल मूर्ती' म्हणूनही मानले जाते. तुळजापूरच्या नवरात्रोत्सवात मुख्य पाषाण मूर्तीवरच वेगवेगळ्या महावस्त्रांची आणि सुवर्णालंकारांची आकर्षक सजावट करून नऊ दिवस नऊ वेगळे प्रसंग व रूपे साकारली जातात.
नवसाला पावणारी आई : भक्तांच्या मनातील अढळ विश्वास
तुळजाभवानी माता ही अनेक कुटुंबांची कुलस्वामिनी आणि कुलदैवत आहे. जन्मापासून विवाहापर्यंत, नव्या घराच्या उभारणीपासून व्यवसायाच्या प्रारंभापर्यंत आणि सुखाच्या क्षणांपासून संकटांच्या काळापर्यंत मातेचे स्मरण केले जाते.
कुणी लेकराच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी प्रार्थना करते, कुणी आजारपणातून मुक्त होण्यासाठी मनोमन नवस बोलते, कुणी कुटुंबाच्या सुखसमृद्धीसाठी तिच्या चरणी नतमस्तक होते. तर कुणी कोणताही नवस न बोलता केवळ आईच्या दर्शनासाठी शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करून तुळजापूरला पोहोचते. विदर्भापासून कोकणापर्यंत, मराठवाड्यापासून पश्चिम महाराष्ट्रापर्यंत आणि महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडूनही अनेक भाविक या मातेच्या दर्शनासाठी येतात. त्यांच्या प्रवासात अंतर असते; पण श्रद्धेच्या ओढीत कोणतेही अंतर उरत नाही.
नवरात्रोत्सव : आदिशक्तीच्या जागराचा मंगल सोहळा
तुळजापूरचा नवरात्रोत्सव म्हणजे श्रद्धा, परंपरा, भक्ती आणि उत्साह यांचा अद्भुत संगम! नवरात्र सुरू होताच मंदिर परिसरात चैतन्य संचारते. घटस्थापना, विशेष पूजा, महापूजा, विविध अलंकार, धार्मिक विधी आणि भक्तांच्या अखंड गजराने वातावरण भारावून जाते. नऊ दिवस देवीच्या शक्तीची, तिच्या विविध रूपांची आणि दुष्ट प्रवृत्तींवरील विजयाची आराधना केली जाते.
कधी मातेचे रूप वात्सल्याने भरलेले भासते, तर कधी तिच्या महिषासुरमर्दिनी स्वरूपातून अन्यायाचा नाश करणाऱ्या सामर्थ्याची जाणीव होते. अलंकार आणि पूजाविधींच्या परंपरेतून भक्तांना देवीच्या विविध रूपांचे दर्शन घडते.
मंदिरातील आरत्या, घंटानाद, धूपाचा सुगंध, फुलांची सजावट आणि भक्तांच्या मुखातून उमटणारा जयघोष मनाला एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जातो. नवरात्रातील गर्दीत एखादी आई आपल्या लेकराचा हात घट्ट धरून असते, एखादा वृद्ध भक्त काठीच्या आधाराने दर्शनासाठी पुढे सरकत असतो, तर एखादा तरुण आयुष्यातील महत्त्वाच्या निर्णयापूर्वी मातेचा आशीर्वाद मागत असतो.
नवरात्रीत तुळजाभवानी मातेला भेटायला येणारी बहीण कोण?
नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत तुळजाभवानी मातेला भेटण्यासाठी आणि तिचे दर्शन घेण्यासाठी साक्षात कोल्हापूरची महालक्ष्मी (अंबाबाई) तुळजापूरला येते, असे मानले जाते. या दोन्ही भगिनी मानल्या जातात. तुळजापूरची तुळजाभवानी आणि कोल्हापूरची महालक्ष्मी (अंबाबाई). लोककथेनुसार आणि परंपरेनुसार, नवरात्रीच्या काळात या दोन्ही शक्ती एकमेकींना भेटण्यासाठी आतुर असतात. असे म्हटले जाते की, नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत जेव्हा तुळजापुरात उत्सव रंगतो, तेव्हा कोल्हापूरहून महालक्ष्मी माता आपल्या मोठ्या बहिणीच्या (तुळजाभवानी) भेटीसाठी सूक्ष्म रूपाने किंवा लवाजम्यासह येते.
मातेचे दर्शन : डोळ्यांत अश्रू, मनात समाधान!
देवीचे दर्शन घेऊन बाहेर पडताना प्रत्येक भक्ताच्या चेहऱ्यावर वेगळीच भावना असते. कुणाच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू असतात, कुणाच्या चेहऱ्यावर शांत हास्य असते, तर कुणी हात जोडून पुन्हा एकदा मागे वळून मंदिराच्या कळसाकडे पाहत असतो. कारण देवदर्शन म्हणजे केवळ काही क्षणांचे दर्शन नव्हे. तो असतो मनाला मिळालेला विसावा, श्रद्धेला मिळालेली नवी ऊर्जा आणि आयुष्याच्या वाटेवर पुन्हा चालत राहण्याची प्रेरणा!
तुळजाभवानीच्या चरणी नतमस्तक झाल्यावर मनात एक अनामिक विश्वास जागा होतो—आपल्या वाट्याला कितीही संकटे आली, तरी आपण धैर्याने त्यांचा सामना करू. आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडू. अन्यायाविरुद्ध उभे राहू आणि माणुसकीचा मार्ग कधीही सोडणार नाही.
कदाचित याच भावनेत तुळजाभवानीच्या भक्तीचे खरे सामर्थ्य दडलेले आहे. आईच्या चरणी झुकलेले मस्तक जेव्हा पुन्हा उंचावते, तेव्हा त्यात नम्रतेसोबतच आत्मविश्वासही असतो. भक्तीने ओलावलेले डोळे जेव्हा पुन्हा जगाकडे पाहतात, तेव्हा त्या नजरेत आशेचा नवा प्रकाश असतो.
दसऱ्याची कथा आणि मांसाहाराची रंजक परंपरा
तुळजापूरच्या उत्सवात दसऱ्याच्या दिवशी आणि दिवाळीत देवीला व कालभैरवनाथाला मांसाहाराचा नैवेद्य दाखवण्याची एक अत्यंत रंजक परंपरा आहे. आख्यायिकेनुसार, महिषासुर राक्षसाने देवी-देवतांना त्रस्त केले होते. तेव्हा आदिशक्तीने प्रगट होऊन त्याच्याशी भयंकर युद्ध केले. जेव्हा दसरा या विजयाच्या दिवशी देवीकडून त्याचा वध निश्चित झाला, तेव्हा महिषासुर शरण आला आणि त्याने आपले गर्वहरण झाल्याचे मान्य करून देवीकडे दोन मागण्या मागितल्या. आपले नाव देवीच्या नावाच्या आधी घेतले जावे (म्हणून 'महिषासुर'मर्दिनी हे नाव पडले).दुसरे मागणे आपल्याला आवडीनुसार मांसाहाराचा नैवेद्य दाखवला जावा. देवीने त्याच्या दोन्ही मागण्या मान्य केल्या. परंपरेनुसार, तुळजाभवानीला देवीला शाकाहारी, पुरणपोळी, गोड भात आणि दुधाची खीर यांचाच नैवेद्य दाखवला जातो. परंतु, मांसाहाराचा नैवेद्य हा देवीच्या पायाखाली असलेल्या महिषासुर राक्षसाला (खालून वरच्या बाजूने फिरवून) दाखवला जातो.
दिवाळी आणि कालभैरवनाथाची कथा
नवरात्रीनंतर देवीने भैरवनाथाला रम्य स्थान पाहण्यासाठी पाठवले होते, पण तो तेथेच रमल्यामुळे देवीने त्याला तिथून बोलावून घेतले. त्या दिवसाची आठवण म्हणून दिवाळीत कालभैरवनाथाला मांसाहारी नैवेद्य दाखवण्याची प्रथा आहे.
शेवटी एवढेच…
तुळजापूरला जाणे म्हणजे केवळ एका तीर्थक्षेत्राला भेट देणे नव्हे; ते आपल्या श्रद्धेच्या मुळांशी जोडले जाणे आहे. ते महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वैभवाचे दर्शन घेणे आहे. ते शिवरायांच्या स्वराज्याची आठवण जागवणे आहे. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, आपल्या मनातील दुःख, भीती आणि असहायतेचे ओझे आईच्या चरणी ठेवून नव्या धैर्याने परतण्याचा अनुभव आहे.
आयुष्याच्या वाटेवर कधी सुखाचे ऊन असेल, तर कधी दुःखाची सावली. कधी यशाची फुले उमलतील, तर कधी अपयशाचे काटे पायांत रुततील. अशा प्रत्येक क्षणी मातेची आठवण मनाला सांगत राहते—थांबू नकोस, खचू नकोस, सत्याची साथ सोडू नकोस! कारण तुळजाभवानी ही केवळ मंदिरात विराजमान असलेली आदिशक्ती नाही; ती संकटात धैर्य देणाऱ्या प्रत्येक विचारात आहे, अन्यायाविरुद्ध उभे राहणाऱ्या प्रत्येक कृतीत आहे आणि माणुसकी जपणाऱ्या प्रत्येक हृदयात आहे.
आई भवानी, तुझ्या चरणी एकच प्रार्थना—आमच्या मस्तकावर तुझा आशीर्वाद असू दे, मनात शिवरायांसारखा स्वाभिमान असू दे, संकटांशी लढण्याचे बळ असू दे आणि प्रत्येकाच्या आयुष्यात सुख, शांती, समाधान व माणुसकीचा प्रकाश असू दे!
तुझ्या दर्शनाने डोळे भरून येऊ देत, तुझ्या स्मरणाने मनाला बळ मिळू दे आणि तुझ्या आशीर्वादाच्या विश्वासाने आमची पावले सदैव सत्याच्या मार्गावर चालत राहू देत.
पुन्हा पुन्हा तुझ्याच चरणी यावे, तुझ्या गाभाऱ्यात क्षणभर का होईना, मनातील सारे दुःख विसरून जावे आणि बाहेर पडताना हृदयात तुझ्या नावाचा दीप तेवत घेऊन जावे—हीच प्रत्येक भक्ताची मनोमन इच्छा!
बोला, जगदंबे तुळजाभवानी मातेचा विजय असो!
आई राजा उदो उदो!
तुळजाभवानी मातेचा उदो उदो!
जय भवानी! जय शिवराय!






Jai Bhawani
ReplyDeleteलेख वाचून साक्षात तुळजा भवानीचे दर्शन घेतल्याचा आनंद मिळाला.
ReplyDeleteWah sunder lekhan by writer
ReplyDeleteVery beautiful temple
ReplyDelete