सेल्युलर जेलचा थरारक अनुभव : वेदना, त्याग आणि देशभक्तीचा इतिहास | डॉ. संपदा नासेरी | Author: Dr. Sampada Naseri | Cellular Jail Experience | Andaman & Nicobar Islands | Incredible India

त्या अंधाऱ्या कोठड्यांत अजूनही घुमतो स्वातंत्र्यलढा

Cellular Jail, Photo Credits: Aishwarya H

अंदमान बेटावरील सेल्युलर जेल म्हणजे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा जिवंत इतिहास. पोर्टब्लेअरमध्ये पाऊल टाकताच निळ्याशार समुद्राच्या सौंदर्यामागे दडलेली वेदना आणि बलिदानाची कहाणी मनाला स्पर्श करून जात होती. त्या काळ्या पाण्याच्या शिक्षेचे प्रतीक असलेला हा सेल्युलर जेल केवळ एक वास्तू नसून, हजारो क्रांतिकारकांच्या त्यागाचा साक्षीदार आहे. आपल्यासारखा मराठी माणूस तेथे पोहोचतो तेव्हा त्याला सर्वप्रथम स्मरण होते ते स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदार सावरकर यांचे. त्यांनी देशासाठी सोसलेल्या अमानवीय अत्याचाराचे. कसे दिवस कंठले असतील त्यांनी येथे. आपण तर येथील कोठडीत एक दिवसही राहू शकणार नाही.

Cellular Jail, Photo Credits: Aishwarya H

जेलच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून आत जाताना अंगावर एक वेगळाच शहारा आला. उंच भिंती, अरुंद कोठड्या आणि शांततेतही ऐकू येणारा इतिहास… प्रत्येक विट जणू स्वातंत्र्यवीरांच्या वेदना सांगत होती. त्या कोठड्यांपैकी एक कोठडी होती विनायक दामोदर सावरकर यांची. त्या छोट्याशा अंधाऱ्या खोलीसमोर उभे राहिल्यावर मन नकळत भरून आले. देशासाठी सर्व सुखांचा त्याग करून इतक्या कठोर यातना सहन करणाऱ्या त्या महान व्यक्तिमत्त्वाची आठवण मनाला खोलवर भिडली.

आमचा गाईड आम्हाला येथे कैद्यांवर होणाऱ्या अत्याचाराच्या भीषण कथा सांगत होता आणि त्या ऐकताना आमचे मन केव्हा इतिहासाच्या त्या काळ्या आठवणीत पोहोचले कळलेच नाही. इंग्रजांच्या काळात येथे कैद्यांवर अमानुष अत्याचार केले जात असत. त्यांना तेल घाण्यावर बैलांप्रमाणे जुंपले जाई, उपाशी ठेवले जाई, चाबकाचे फटके मारले जात. बोलण्यास, भेटण्यास किंवा एकमेकांना पाहण्यासही मनाई होती. प्रत्येक कैद्याला स्वतंत्र कोठडीत ठेवून मानसिक छळ केला जाई. त्या कोठड्या पाहताना मनात प्रश्न निर्माण झाला, एवढ्या यातना सहन करूनही या वीरांनी देशप्रेमाची ज्योत कशी तेवत ठेवली असेल?

सेल्युलर जेल, ज्याला “काळापाणी” म्हणूनही ओळखले जाते, हे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे अत्यंत महत्त्वाचे स्मारक आहे. ब्रिटिश सत्तेने भारतीय क्रांतिकारकांना मुख्य भूमीपासून दूर ठेवण्यासाठी आणि कठोर शिक्षा देण्यासाठी ही तुरुंगव्यवस्था उभारली होती. आज हे ठिकाण राष्ट्रीय स्मारक म्हणून जतन करण्यात आले आहे. १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धानंतर ब्रिटिशांनी अनेक क्रांतिकारकांना देशाच्या मुख्य भूमीपासून दूर ठेवण्यासाठी अंदमान बेटांवर पाठवण्यास सुरुवात केली. ब्रिटिशांना वाटत होते की समुद्राने वेगळे असलेले हे बेट कैद्यांना मानसिकदृष्ट्या खचवेल.

सेल्युलर जेलची रचना | Structure of Cellular Jail

Cellular Jail Model, Photo Credits: Aishwarya H

सेल्युलर जेलचे बांधकाम १८९६ मध्ये सुरू झाले आणि १९०६ मध्ये पूर्ण झाले. तुरुंगाची रचना अशी करण्यात आली होती की, प्रत्येक कैदी पूर्णपणे एकाकी राहील. त्यामुळेच त्याला सेल्युलर (कोठड्यांवर आधारित) हे नाव देण्यात आले. तुरुंगाला सुरुवातीला ७ पंख (wings) होते. सर्व पंख मध्यवर्ती मनोऱ्याशी जोडलेले होते. एकूण ६९८ एकाकी कोठड्या होत्या. प्रत्येक कोठडी साधारणतः १३.५ फूट × ७ फूट आकाराची होती. कैद्यांमध्ये संपर्क होऊ नये यासाठी कोठड्या वेगळ्या ठेवण्यात आल्या होत्या.

स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्याशिवाय बटुकेश्वर दत्त, बिरेंद्रकुमार घोष, सचींद्रनाथ सन्याल यांच्यासारखे अनेक क्रांतिकारक येथे कैदेत होते. काही कैद्यांनी उपोषणेही केली होती. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जबरदस्तीने अन्न देण्याचा प्रयत्न केल्याने काहींचा मृत्यू झाला.

Cellular Jail Model, Photo Credits: Aishwarya H.

जपानी ताबा आणि स्वातंत्र्य लढा

दुसऱ्या महायुद्धात १९४२ ते १९४५ या काळात जपानने अंदमान बेटांवर कब्जा केला. त्या काळातही तुरुंगाचा वापर करण्यात आला. सुभाषचंद्र बोस यांनी १९४३ मध्ये पोर्ट ब्लेअर येथे भारतीय ध्वज फडकावला होता. हे स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रतीकात्मक महत्त्वाचे क्षण मानले जातात.

स्वातंत्र्यानंतरची स्थिती

भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर तुरुंगाच्या काही भागांचे पाडकाम करण्यात आले. याला अनेक माजी कैद्यांनी विरोध केला, कारण हा भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा जिवंत पुरावा होता. नंतर उरलेला भाग जतन करण्यात आला. १९७९ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान मोरारजी देसाई यांनी याला “राष्ट्रीय स्मारक” घोषित केले. आज सेल्युलर जेल हे भारतातील प्रमुख ऐतिहासिक पर्यटनस्थळ आहे. सध्या मूळ ७ पंखांपैकी फक्त ३ पंख शिल्लक आहेत. येथे संग्रहालय, छायाचित्र दालन आणि स्वातंत्र्यसैनिकांची माहिती प्रदर्शित केली जाते. संध्याकाळी लाईट ॲण्ड साऊंड शो आयोजित केला जातो, ज्यात स्वातंत्र्यसैनिकांच्या यातना आणि संघर्षाचे वर्णन केले जाते.

सेल्युलर जेलला दरवर्षी हजारो पर्यटक भेट देतात.

सेल्युलर जेल हे केवळ तुरुंग नव्हते; ते भारतीय स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्याग, धैर्य आणि देशभक्तीचे प्रतीक आहे. “काळापाणी” ही शिक्षा त्या काळात मृत्यूपेक्षाही भयंकर मानली जात होती. आज हे स्मारक भारतीयांना स्वातंत्र्याची किंमत आणि संघर्षाची जाणीव करून देते.

सावरकरांच्या आठवणी | Memories of Veer Savarkar

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचे अंदमानच्या सेल्युलर जेलमधील (काळे पाणी) वास्तव्य हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील अमानुष अत्याचार आणि अदम्य इच्छाशक्तीचे प्रतीक आहे. त्यांना ५० वर्षांच्या सश्रम कारावासाची शिक्षा झाली होती, ज्यामध्ये त्यांनी १० वर्षे अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत घालवली. “काळ्या पाण्याची शिक्षा” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या तुरुंगात त्यांनी १९११ ते १९२१ दरम्यान शिक्षा भोगली. त्या काळातील काही प्रसिद्ध कथा, आठवणी आणि किस्से मन हेलावून टाकणारे आहेत. गाईड एकएक किस्सा सांगत होता आणि आम्ही सुन्न मनाने ऐकत होतो.

Cellular Jail Model, Photo Credits: Aishwarya H

सेल्युलर जेलच्या कोठड्या अशा बांधलेल्या होत्या की कैद्यांना एकमेकांशी बोलताही येत नव्हते. सावरकरांची कोठडी समुद्राकडे होती. असे सांगितले जाते की, ते छोट्याशा खिडकीतून समुद्र पाहत भारताच्या स्वातंत्र्याची कल्पना करत असत. त्यांनी सहकाऱ्यांना सांगितले होते, ‘हा समुद्र आपल्याला भारतापासून वेगळं करतो, पण एक दिवस हाच समुद्र स्वातंत्र्याचा संदेश घेऊन येईल.’ जेलमध्ये कागद-पेन मिळत नसल्यामुळे सावरकरांनी तुरुंगाच्या भिंतींवर काट्याने किंवा कोळशाने कविता लिहिल्या, अशी कथा प्रसिद्ध आहे. त्यांनी हजारो ओळी पाठ करून ठेवल्या. नंतर सुटका झाल्यावर त्या पुन्हा लिहून काढल्या गेल्या असे सांगितले जाते. त्यांच्या “कमला”, “सागरप्राण तळमळला” यांसारख्या रचनांची बीजे याच काळात रुजली, असे सांगतात.

Veer Savarkar

येथे कैद्यांना बैलांसारखे तेलाच्या घाण्याला जुंपले जात असे. सावरकरांनाही दिवसाचे ठरावीक प्रमाण पूर्ण करावे लागे. काम पूर्ण न झाल्यास फटके किंवा उपाशी ठेवण्याची शिक्षा मिळे. हा प्रसंग भारतीय क्रांतिकारकांवरील ब्रिटिश अत्याचाराचे प्रतीक म्हणून अनेकदा सांगितला जातो.

Cellular Jail, Photo Credits: Aishwarya H

आणखी एक भावनिक आठवण अशी की,सावरकरांचे मोठे भाऊ गणेश दामोदर सावरकर(बाबाराव सावरकर) यांनाही सेल्युलेर जेमध्येच ठेवण्यात आले होते. पण दोघा भावंडांना याची कल्पना नव्हती. एकदा तुरुंगात अचानक आवाजावरून त्यांना एकमेकांची उपस्थिती समजली.

एवढ्या जीवघेण्या परिस्थितीतही सावरकरांनी तुरुंगात इतर कैद्यांना इतिहास, राजकारण आणि मराठी-हिंदी शिकवण्याचा प्रयत्न केला. काही कैदी निरक्षर होते. त्यांनी स्मरणशक्तीच्या मदतीने कविता, इतिहास आणि देशभक्तीपर विचार पसरवले. त्यामुळे ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना ते नेहमीच धोकादायक वाटत असत.

कठोर छळामुळे अनेक कैदी मानसिकदृष्ट्या खचत असत. काही कथांनुसार सावरकर सहकाऱ्यांना धीर देत आणि “स्वातंत्र्यासाठी जगणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे” असे सांगत असत. सेल्युलर जेलची शिक्षा म्हणजे फक्त शारीरिक नव्हे तर मानसिक एकाकीपणाही होता. कैद्यांना बोलण्यास मनाई, कठोर श्रम, कमी अन्न आणि सतत शिक्षा यामुळे अनेक जण कोसळत. सावरकरांनी नंतर लिहिलेल्या आठवणींमध्ये या एकटेपणाचा उल्लेख आढळतो.

Cellular Jail Model, Photo Credits: Aishwarya H

काळ्या पाण्याची शिक्षा म्हणजे काय?

स्वातंत्र्य लढ्याच्या काळात ब्रिटिश सरकारने क्रांतिकारकांना भारतापासून हजारो किलोमीटर दूर अंदमान बेटांवर पाठवण्याची शिक्षा सुरू केली. यालाच “काळ्या पाण्याची शिक्षा” म्हणत.

“काळापाणी” हे नाव का पडले?

लहानपणी याबाबत वाचत असताना येथील समुद्राचे पाणी काळे असल्याने काळ्या पाण्याची शिक्षा असे संबोधले जात असावे, असा समज झाला होता. आणि तो अनेक वर्ष कायम होता. परंतु अंदमानला आल्यावर त्याचा खरा अर्थ कळला. अंदमान बेटे समुद्राच्या मधोमध दूर असल्यामुळे कैद्यांचा समाजाशी पूर्ण संपर्क तुटत असे. त्या काळी समुद्र ओलांडणे धार्मिकदृष्ट्या “अपवित्र” मानले जाई. कैद्यांना आयुष्यभरासाठी समाजापासून तोडले जाई, जणू जिवंतपणी मृत्यू. सेल्युलर जेलमध्ये गेल्यावर परतीचा मार्ग बंदच. म्हणजे मृत्यू. त्यामुळे त्याला काळापाणी संबोधत असत. येथील फाशीघर बघताना अंगावर काटा आला. एकाचवेळी तीन कैद्यांना येथे फासावर लटकवले जात असे.

 

अप्रतिम लाईट ॲण्ड साऊंड शो

सेल्युलर जेलमधील लाईट ॲण्ड साऊंड शो फारच अप्रतिम आहे. आम्हाला रात्रीच्या शोची तिकिटं मिळाली होती.

हा लाईट ॲण्ड साऊंड शो आमच्या प्रवासातील सर्वात भावूक क्षण ठरला. मंद प्रकाश, गंभीर आवाज आणि पार्श्वभूमीवर ऐकू येणाऱ्या स्वातंत्र्यवीरांच्या कथा… संपूर्ण वातावरण भारावून गेले होते. त्या शोमध्ये कैद्यांच्या वेदना, त्यांचे संघर्ष आणि मातृभूमीसाठी दिलेले बलिदान इतक्या प्रभावीपणे मांडले होते की डोळ्यांत नकळत अश्रू आले. विशेषतः सावरकरांच्या संघर्षाची कथा मन हळवं करीत होती.

Cellular Jail Model, Photo Credits: Aishwarya H

सेल्युलर जेलमधून बाहेर पडताना मनात अभिमान आणि वेदना दोन्ही भावना होत्या. आपण आज देशात मुक्तपणे जगत आहोत, कारण या वीरांनी आपल्या आयुष्याचे बलिदान दिले म्हणून. त्यांना शतश: नमन. सेल्युलर जेलची ही भेट हा केवळ प्रवास नव्हता, तर भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा अनुभव होता. त्या जागेने देशभक्तीची नवी जाणीव दिली आणि स्वातंत्र्याची खरी किंमत समजावून सांगितली.

Cellular Jail Model, Photo Credits: Aishwarya H

केव्हा जायचे | How to plan Cellular Jail Tour in Andaman & Nicobar Islands

• ऐतिहासिक सेल्युलर जेल (काळापाणी) अंदमान आणि निकोबार बेटांची राजधानी पोर्ट ब्लेअर येथे स्थित आहे.
• भेट देण्यासाठी उत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च (हिवाळा).
• जेल सकाळी ९ ते दुपारी १२.३० आणि दुपारी १.३० ते संध्याकाळी ५ या वेळेत उघडे असते.
• सोमवार आणि सार्वजनिक सुट्ट्यांच्या दिवशी जेल बंद राहते.
• लाइट अँड साउंड शो संध्याकाळी ६:०० वाजता सुरू होतो.
• जेल फिरण्यासाठी साधारण ३-४ तास लागतात, त्यामुळे संध्याकाळच्या शोसह दुपारी भेट देणे सोयीचे ठरते.

सागरा प्राण तळमळला by Veer Savarkar

तुमच्यासाठी खास 📖 — स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे ‘माझी जन्मठेप’ हे आत्मकथन वाचा आणि काळ्या पाण्याच्या इतिहासात डोकावून पाहा. 👇

"माझी जन्मठेप"

कंमेंट्स मध्ये तुमचे मत नक्की कळवा !

डॉ. संपदा नासेरी

नागपूर

लेखक

संपर्क