मार्कंडेश्वराचा अद्‌भूत प्रवास | Author: Sakhi | Markandeshwar Travel Experience in Marathi | Tourism in Vidarbha Series

विदर्भाचे "मिनी खजुराहो" म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गडचिरोली जिल्ह्यातील वैनगंगा नदीच्या तिरावर वसलेल्या प्राचीन मार्कंडेश्वर मंदिरात जाण्याची इच्छा अनेक वर्षांपासून होती. या मंदिरातील अप्रतिम शिल्पकृतींबद्दल खूप ऐकलं होतं. एरवी आपण पर्यटनासाठी निघालो की इतर राज्यांमधील मंदिरं, निसर्ग सौंदर्य यांची तोंडभरुन प्रशंसा करीत असतो. परंतु आपल्या अगदी जवळ असलेल्या आपल्याच भागातील एवढं प्राचीन मंदिर बघायला मात्र जात नाहीये याची कुठेतरी खंत वाटत होती. अशात मी आणि माझ्या चार मैत्रिणींनी मिळून अचानक फिरायला जाण्याचा बेत आखला. आणि गंमत म्हणजे, आम्ही सर्वांनी एकमुखाने यासाठी मार्कंडेश्वराची निवड केली. अखेर आपली मार्कंडेश्वराच्या दर्शनाची इच्छा पूर्ण होणार याचा मनापासून आनंद होत होता. आम्ही स्वतंत्र गाडी केली असल्याने प्रवासाची मजा काही औरच होती. त्यात पुन्हा हिवाळ्याचे दिवस. वातावरण आल्हाददायक होतं. दुतर्फा हिरवी गार शेती, दाट जंगल. निसर्गाची शांतता मनाला प्रसन्न करत होती.

Markandeshwar Temple, Gadchiroli

मंदिराच्या परिसरात पोहोचल्यावर सर्वप्रथम जाणवली ती येथील शांतता आणि पवित्रता. वैनगंगा नदीच्या काठावर वाहणारा मंद वारा, पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि मंदिरातील घंटानाद. एक वेगळाच आध्यात्मिक अनुभव आम्ही घेत होतो. ती अनुभूतीच वेगळी होती.

Markandeshwar Temple History & Archaeology in Marathi

मार्कंडेश्वर मंदिर, भारताच्या समृद्ध आध्यात्मिक आणि स्थापत्य वारशाचा एक अप्रतिम पुरावा आहे. हे प्राचीन मंदिर संकुल आपल्या गुंतागुंतीच्या कोरीव कामांनी, समृद्ध इतिहासाने आणि नदीकाठच्या शांत वातावरणाने पर्यटकांना मोहित करते. हिंदू पौराणिक कथांमध्ये पूजनीय असलेले प्राचीन ऋषी भगवान मार्कंडेय यांना समर्पित हे मंदिर आहे. येथे दैवी कथा, देवदेवता आणि प्रतीकात्मक चिन्हे दर्शवणारी अनेक शिल्पे आहेत.

मंदिराशी निगडित आख्यायिका त्याच्या गूढतेत आणखी भर घालतात. हे मंदिर भगवान शिवाला समर्पित असून, आपल्या अढळ श्रद्धेसाठी ओळखले जाणारे एक धर्मनिष्ठ संत, ऋषी मार्कंडेय यांच्या नावावरून याला नाव देण्यात आले आहे. आख्यायिकेनुसार, ऋषी मार्कंडेय केवळ सोळा वर्षांपर्यंतच जगणार होते. या नियतीला आव्हान देण्याच्या प्रयत्नात, त्यांनी वैनगंगा नदीच्या काठावर तीव्र तपश्चर्या केली. त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन, भगवान शिव त्यांच्यासमोर प्रकट झाले आणि त्यांनी त्यांना अमरत्व प्रदान केले. या दैवी हस्तक्षेपामुळे हे स्थळ एक पवित्र पूजास्थान बनले, जे दीर्घायुष्य आणि संरक्षणाचा आशीर्वाद घेऊ इच्छिणाऱ्या भक्तांना आकर्षित करते.

Markandeshwar Temple, Gadchiroli

इस.वी. सन ८ व्या ते १२ व्या शतकातील निर्मिती

हा मंदिर समूह इस.वी. सन ८ व्या ते १२ व्या शतकातील असून, तो उत्कृष्ट नागर स्थापत्यशैलीत बांधलेला आहे. मंदिराचा प्रत्येक भाग भारताच्या समृद्ध पौराणिक वारशाची साक्ष देतो. उंच शिखर त्याच्या निर्मात्यांच्या विलक्षण कलाकुसरीला अधोरेखित करते. सुमारे दोन शतकांपूर्वी, एकदा वीज पडून शिखराचे आणि मुख्य गर्भगृहाच्या महामंडपाचे नुकसान झाले होते. या विध्वंसामुळे मंदिराच्या वैभवाचा काही भाग नाहीसा होण्याची भीती निर्माण झाली होती. परंतु गोंड शासकांनी सूत्रे हाती घेऊन मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. त्यांनी मंदिराची भव्यता जपत, वास्तूला स्थिरता देण्यासाठी मोठे खांब आणि कमानी जोडल्या. आज, हे मंदिर इतिहास, कला आणि दैवी ऊर्जेचा संगम साधत भक्कमपणे उभे आहे. ते आजही पर्यटकांना मोहित करत आहे आणि अशा काळाची झलक दाखवते, जिथे प्रत्येक कोरीव कामाला एक अर्थ आणि उद्देश होता. 

आधी २४ मंदिरे होती

या मंदिर समूहाचा आधुनिक अभ्यासकांना परिचय करून देण्याचे श्रेय अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांना जाते. १८७३ च्या त्यांच्या अहवालानुसार येथे एकूण २४ मंदिरे होती. पुढील काळात भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण तसेच शां. भा. देव यांच्या सर्वेक्षणातून मंदिरांची संख्या घटत गेल्याचे निदर्शनास आले. आज येथे दहा मंदिरे काहीशी सुस्थितीत असून त्यात मार्कंडेश्वर मंदिर हे प्रमुख आहे. मूल येथील अभ्यासक मोहन बोदलकर यांनी सर्वप्रथम मराठीत मार्कंडा देव या ऐतिहासिक स्थळावर ग्रंथ प्रकाशित करून महाराष्ट्रातील अभ्यासकांचे लक्ष वेधले. या मंदिराच्या निर्मितीच्या काळाविषयी बरीच मते प्रचलित आहेत. परंतु, साधारणपणे ही मंदिरे इसवी सनाच्या दहाव्या-अकराव्या शतकात बांधली असावीत, असे बरेचसे पुरातत्त्वज्ञ मान्य करतात. विद्यमान मंदिर दहाव्या अकराव्या शतकात बांधलेले असले तरी, धार्मिक क्षेत्र म्हणून हे स्थळ इसवी सनाच्या सहाव्या सातव्या शतकापासूनच प्रसिद्धीला आले असावे, असे येथे असलेल्या शिलालेखातील प्रयश्री आणि बप्पनागश्री या नावावरून वाटते, अशी नोंद पुरातत्त्व अभ्यासक डॉ. मनोहर नरांजे यांनी केली.

Markandeshwar Temple, Gadchiroli

देखणे शिल्पवैभव

Carvings, Markandeshwar Temple, Gadchiroli

नागर शैलीतील हे मंदिर सभामंडप, गर्भगृह व अंतराळ या रचनेने नटलेले आहे. जंघा भागावरील शेकडो शिल्पे, शिवाची विविध रूपे, अष्टदिक्पाल, व्याल, शार्दूल व मिथुनशिल्पे स्थापत्य वैभवाची साक्ष देतात. सध्या पुरातत्त्व विभागाकडून मंदिर समूहाचा शास्त्रीय जीर्णोद्धार सुरू असून, दगड क्रमांकित करून पारंपरिक पद्धतीने पुनर्बांधणी केली जात आहे. मंदिर परिसर आणि दर्शनमंदिरात प्रवेश करताच भव्य सभामंडप आणि त्यातील दगडी  खांब लक्ष वेधून घेतात. प्रत्येक खांबावर सूक्ष्म कोरीव काम केलेले असून, ते त्या काळातील कलाकारांच्या कौशल्याची साक्ष देतात. गर्भगृहात असलेला शिवलिंग अत्यंत पवित्र मानला जातो आणि येथे भाविक मोठ्या श्रद्धेने दर्शन घेतात. विशेषतः महाशिवरात्रीच्या काळात येथे मोठी यात्रा भरते. त्यावेळी हजारो भाविक येथे येऊन पूजा-अर्चा करतात. संपूर्ण परिसर भक्तिमय वातावरणाने भारलेला असतो.

वैनगंगा नदीच्या किनारी बसून सूर्यास्त पाहणे हा एक अविस्मरणीय अनुभव ठरला. नदीकाठी असलेली शांतता आणि मंद पाण्याचा आवाज मनाला गारवा देतो. नदीत बोटिंगचा मोह आम्हाला सर्वांनाच होत होता. परंतु डोंग्यातील हा प्रवास धोकादायक वाटल्याने आम्ही ते टाळले.

मार्कंडेश्वर मंदिर केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून, ती एक सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारसा जपणारी जागा आहे. येथे भेट दिल्यावर मनाला शांती, समाधान आणि अध्यात्मिक ऊर्जा मिळाली. जर तुम्हाला निसर्ग, इतिहास आणि अध्यात्म यांचा संगम अनुभवायचा असेल, तर चिमूरचे मार्कंडेश्वर मंदिर हे निश्चितच भेट देण्यासारखे ठिकाण आहे.

निसर्गायनमधील सूर्योदय | Sunset at Markandeshwar Temple

परतीच्या प्रवासात आमचा मुक्काम नागभिडमधील निसर्गायनमध्ये होता. चंद्रपूर जिल्ह्यात नागपूर-गडचिरोली मार्गावर नागभीड येथे गावाबाहेर टेकडीच्या पायथ्याशी असलेल्या या निसर्गायनचा परिसर आल्हाददायक आहे.

एका बाजूला उंच टेकडी आणि दुसरीकडे देव तलाव त्यामुळे पर्यटक, निसर्गप्रेमी, पक्षी निरीक्षक यांच्यासाठी निसर्गायन म्हणजे पर्वणी असते. जवळपास साडेसहा एकरात हा प्रकल्प आहे. अत्याधुनिक निवास व्यवस्थेसहच आतील बगिचे, धबधबा, वैशिष्ट्यपूर्ण वॉकिंग ट्रॅक, वॉच टॉवर पर्यटकांना येथे आकर्षित करतात. नक्षत्रवन-राशीवन-दिशावन-आमराई अशा विविध वनरचनांमुळे वृक्षप्रेमी पर्यटकांची ‘निसर्गायन’ला पसंती असते. येथे वेळ कसा निघून गेला कळलच नाही. रात्री अस्सल मराठी जेवणानंतर चंद्र प्रकाशात आमची गप्पांची मैफल चांगलीच रंगली होती. रात्री उशिरा झोपल्यानंतरही पहाटे ५ वाजता आम्ही साऱ्याजणी सूर्योदय बघण्यासाठी उठलो. येथील टॉवरवर उभे राहून तलावाच्या पाण्यातून डोकावणारा सूर्य आणि त्याच्या नानाविध छटा बघताना एक नवी उर्जा जाणवत होती. येथून जवळच एक टेकडी आहे. त्या टेकडीवर महादेवाचं प्राचीन मंदिर आहे. चढत या मंदिरात जाण्याच्या निमित्ताने ट्रेकिंगही झालं. येथील रामायण हे राममंदिर सुद्धा अप्रतिम आहे.

निसर्गायनमधील आमचा मुक्काम अधिक स्मरणीय केला तो या रिसॉर्टचे संचालक प्रसिद्ध साहित्यिक प्रा. डॉ. राजन जयस्वाल यांनी. त्यांच्यामुळे येथील सर्व ठिकाणं आम्हाला बघता आली, त्यांची माहिती मिळाली. शिवाय जेवण चविष्ट होतं. विकेंड सहलीसाठी हे ठिकाण मस्त आहे.रात्री नागपूरला पोहोचलो तेव्हा मनात एक वेगळी प्रसन्नता होती. एक चांगला बदल अनुभवून आम्ही दुसऱ्या दिवशी नव्या जोमाने कामाला लागणार होतो.

मार्कंडेश्वर मंदिरात कसे पोहोचाल | How to reach Markandeshwar Temple 

सर्वात जवळचे विमानतळ नागपूरमध्ये आहे, जे सुमारे १९० किमी अंतरावर आहे. तिथून, टॅक्सी आणि बस तुम्हाला थेट मंदिरापर्यंत घेऊन जातात. रेल्वेने प्रवास करण्याचा पर्याय निवडत असाल, तर मंदिरापासून फक्त ६७ किमी अंतरावर असलेल्या चंद्रपूर रेल्वे स्टेशनवर जा. हे स्टेशन नागपूर, हैदराबाद, दिल्ली, चेन्नई आणि विशाखापट्टणम यांसारख्या प्रमुख शहरांना जोडते. एकदा चंद्रपूरला पोहोचल्यावर, बस आणि टॅक्सीमुळे पुढील प्रवास सहजसोपा होतो. चंद्रपूरहून मंदिराच्या सर्वात जवळचे शहर असलेल्या चामोर्शीपर्यंत नियमित बससेवा उपलब्ध आहे. चामोर्शीहून, शेवटच्या टप्प्यासाठी ऑटो-रिक्षा किंवा खासगी कॅब पकडा. मंदिराकडे जाणारा रस्तेमार्गावरील प्रवास सुखद आणि निसर्गरम्य आहेत. 

जवळपासची पर्यटन स्थळे

मार्कंडेश्वर मंदिराला भेट देणे ही एका अविस्मरणीय प्रवासाची केवळ सुरुवात आहे. हा प्रदेश लपलेल्या रत्नांनी भरलेला असून, येथे इतिहास, निसर्ग आणि अध्यात्म यांचा उत्तम संगम अनुभवायला मिळतो. केवळ ५० किमी अंतरावर असलेला चिछडोह धरणाचा देखावा मनमोहक आहे. आपल्या भव्य ३५ दरवाजांमुळे, हे धरण छायाचित्रकार आणि निसर्गप्रेमींसाठी एक स्वर्ग आहे. येथील शांत पाणी आणि हिरवीगार परिसरामुळे हे एक उत्तम सहल स्थळ बनते. शांततेच्या शोधात असलेल्यांसाठी, मुटनूर गावाला अवश्य भेट द्यावी. मंदिरापासून ३० किमी अंतरावर वसलेल्या या आकर्षक गावाला अनेकदा 'मिनी हिल स्टेशन' म्हटले जाते. येथून विहंगम दृश्ये दिसतात आणि शहराच्या गजबजाटापासून दूर शांती आणि निवांतपणा मिळतो.

ताडोबा अंधारी व्याघ्र अभयारण्य हे एक आवर्जून भेट देण्यासारखे ठिकाण आहे. फक्त ८५ किमी अंतरावर असलेले हे प्रसिद्ध वन्यजीव अभयारण्य बंगाल वाघ, बिबटे आणि अस्वलांचे निवासस्थान आहे. येथील जंगल सफारी निसर्गाच्या सर्वोत्तम रूपाचा थरारक अनुभव देण्याचे वचन देते. इतिहासप्रेमींना मंदिरापासून ७० किमी अंतरावर असलेला बल्लारपूर किल्ला खूप आवडेल.

आध्यात्मिक साधक केवळ ६५ किमी अंतरावर असलेल्या चंद्रपूरमधील प्रसिद्ध महाकाली मंदिरालाही भेट देऊ शकतात. देवी महाकालीला समर्पित असलेले हे पूजनीय मंदिर संपूर्ण महाराष्ट्रातून भक्तांना आकर्षित करते.

तुमचे मत कमेंटमध्ये लिहा आणि मित्रांसोबत शेअर करा.

सखी

लेखक

Tourism in Vidarbha Series