विलक्षण लोकांचा विलक्षण देश | रायझिंग ड्रॅगन: व्हिएतनाममधील अविस्मरणीय प्रवास अनुभव | Travel Experience in Vietnam in Marathi Part 2

जगातील अनेक देशांनी स्वत: विषयी कुतुहल जागे केले आहे. यात जपानप्रमाणेच व्हिएतनामचाही नंबर आघाडीवर आहे. जागतिक महाशक्ती असलेल्या अमेरिकेला पराभूत करणारा देश अशी या देशाची ओळख आहे. एक मोठा इतिहास आणि हालाँग बे सारखी पर्यटन स्थळे यामुळे विदेश पर्यटक येथे मोठ्या प्रमाणात आकर्षित होत आहेत. हा लाँग बेमधील जहाजावरील एक दिवस आणि हनोईतील दोन दिवसांच्या वास्तव्यात फ्रांस, स्वित्झर्लंड, झेक रिपब्लिक, अमेरिका,चीन येथून आलेल्या लोकांची भेट झाली.

बँकॉक येथून हनोईला जात असताना विमानात शेजारी बसलेले एडन विल्सन हे तर ब्रिटनहून खास पक्षी निरीक्षणासाठी येथे आले होते. व्हिएतनाम पक्षी निरीक्षणासाठीही जगात प्रसिद्ध आहे हे त्यांच्याकडूनच कळले. शास्त्रज्ञांच्या मते जगात आढळणाऱ्या पक्षांच्या ९००० जातींपैकी ८५० प्रकारचे पक्षी या देशात दिसून येतात. हा लाँंग हे तर पक्षांचे माहेरघरच आहे.

Travel Experience in Vietnam

जोजो ही चीनी महिला आपल्या दोन मुलांसह खास ‘ तेत त्रंगु थु’ हा उत्सव साजरा करण्यासाठी येथे आली होती. शरद ऋतुतील पौर्णिमेला हा उत्सव साजरा केला जातो. हा उत्सव खास लहान मुलांसाठी असतो. मकाय आणि हिरोमाशी हे जपानी जोडपे फिरायला आले होते. व्हिएतनाममध्ये तुम्हाला जास्त काय आवडले? सहजच विचारले. यावर त्यांचे उत्तर होते ‘सीफूड’. जपानपेक्षाही येथील सीफूड चविष्ट आहे,असे त्यांचे म्हणणे होते. शाकाहारी लोकांनी मात्र येथील फळांचा आस्वाद घ्यावा. चॉमचॉम, न्यॉ, स्वाय, न्यान,मीत,बुअय अशा नानाविध फळांची चव येथे चाखता आली. टरबुजाला येथे झहयु म्हणतात.

व्हिएतनामी ही या देशाची अधिकृत भाषा असली तरी येथील विविध सम्प्रदायांमध्ये डझनावर वेगवेगळ्या भाषा बोलल्या जातात. आपल्या येथे जसे राज्य बदलले की भाषा आणि संस्कृतीही बदलते तसेच या देशातही आहे. विशेषत: राजधानी हनोईत फिरताना मला आपल्याच देशात असल्यासारखे वाटत होते. रस्त्याच्या मधून जाणारे रेल्वेरुळ, फुटपाथवरील दुकाने, खाद्यपदार्थांचे ठेले आणि त्याच्या सभोवताल छोट्याछोट्या टेबलवर या पदार्थांचा आस्वाद घेत बसलेले खवय्ये.

Culture in Vietnam

व्हिएतनाममधील मिश्र संस्कृती | Vietnamese Culture in Marathi

या देशाच्या उत्तर, दक्षिण आणि मध्ये प्रांतातील संस्कृतीत फार मोठा फरक आहे.कार्यशाळेत या तीनही प्रांतातील प्रतिनिधी सहभागी झाले होते. त्यांच्या माध्यमाने व्हिएतनाममधील मिश्र संस्कृतीचा बऱ्यापैकी परिचय झाला होता. एकाच इंग्रजी शब्दाचे वेगवेगळ्या प्रकारचे उच्चारण ऐकून गंमत वाटत होती. मध्य आणि उत्तरेकडे या भाषा बोलल्या जातात. मेकॉगच्या पट्ट्यात ‘खमेर’ही कंबोडियन भाषा बोलली जाते तर लाओस आणि चीन सीमेलगतच्या क्षेत्रात चीनी भाषेचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो. व्हिएतनामी लोकांना असलेले विदेशी भाषांचे ज्ञान म्हणजे या देशाचा विदेशी शक्तींसोबत आजवर आलेल्या चांगल्या किंवा वाईट संबंधांचा पुरावाच आहे. या देशातील वयोवृद्ध अजूनही दैनंदिन व्यवहारात फ्रेंच भाषा वापरतात. ट्रॅन थी तु लिअु चे आजोबा फ्रेंचमध्येच बोलतात. तिला मात्र इंग्रजीत पारंगत व्हायचे आहे. हा लाँग उपसागरातील जहाजावरील आमचा गाईड टेडीचे वडील लष्करात जवान होते. फ्रेंचविरुद्धच्या संघर्षात ते सहभागी झाले होते. त्यावेळी त्यांनी ही भाषा कामासाठी शिकून घेतली होती. पुढे ती त्यांच्या अंगवळणी झाली. फ्रांससोबतचा या लोकांचा संबंध अजूनही तुटलेला नाही. आजही काही प्रमाणात फ्रेंच लोक येथे राहतात. बौद्ध धर्म येथे मोठ्या प्रमाणात आहे. जवळपास सर्वच पंथांमध्ये या धर्माचे अनुयायी आहेत. हनोईत फिरत असताना सर्वात मोठा आणि जुना पॅगोडा बघण्यात आला. बौद्धविहारांना येथे पॅगोडा म्हणतात. परतीच्या प्रवासाला निघण्याच्या पूर्वसंध्येला थुआंगने मला तिच्या घरी रात्रीच्या जेवणाचे आमंत्रण दिले होते. तीनचार तास या व्हिएतनामी कुटुंबात राहण्याची संधी या निमित्ताने मिळाली होती. थुआंगच्या कुटुंबानेही बौद्ध धर्म स्वीकारलेला आहे. शाकाहारी असल्याचे समजल्यानंतर तिच्या आईने माझ्यासाठी खास सॉय चे, सूप बिंगो असे काही पदार्थ बनविले होते.

‘इमोशन्स’वरील ती रात्र

कार्यशाळा संपल्यानंतर एक रात्र तरी हा लाँग उपसागरातील पर्यटन जहाजामध्ये राहण्याचा आग्रह येथील माझ्या व्हिएतनामी मित्रमैत्रिणींनी धरला होता. एवढेच नाहीतर माझ्यासाठी बुकिंगही करुन टाकले. ‘इमोशन्स’ नावाच्या या चार मजली जहाजावरील एक दिवसाच्या वास्तव्यात नव्या ओळखी झाल्या होत्या. थुई ही व्हिएतनामी तरुणी तिचा फ्रेंच नवरा पास्कलसोबत येथे आली होती. त्यांचं नुकतच लग्न झालं होतं. दोन आठवडे थुईसोबत राहून पास्कल फ्रान्सला परत जाणार होता. थुईची तिच्या एका फ्रेंच मित्राच्या माध्यमानेच पास्कलसोबत ओळख झाली होती. व्हिएतनामी-फ्रेंच लग्न मोठ्या प्रमाणात होत असल्याचे थुईने सांगितले. आम्ही छोट्या नावेतून बाहेर फिरायला निघालो तेव्हा १८-२० वर्षांची एक व्हिएतनामी तरुणी गोऱ्या गोमट्या लहानग्यासह माझ्यासमोर बसली होती. माझे लक्ष जाताच तिने गोड हसत ‘इंडो इंडो’ म्हणत माझे स्वागत केले. एक लक्षात आलं; येथे कोणाशी ओळख व्हायला वेळ लागत नाही. तुमचे एखाद्या व्यक्तीकडे लक्ष गेले की ती व्यक्ती तुमचे हसून स्वागत करते. नंतर गप्पांमधून कळले की ती तिच्या फ्रेंच पण सावत्र आईसोबत येथे फिरायला आली होती. तिची सख्खी आई व्हिएतनामी होती. परंतु तिच्या वडिलांनी फ्रेंच महिलेसोबत दुसरे लग्न केले होते. पुढील प्रवासात अशी अनेक जोडपी दिसली.

येथील संस्कृतीवर पाश्चिमात्यांचा प्रभाव जाणवत असला तरी व्हिएतनामी लोकांना त्यांच्या मूळ संस्कृतीचा अजिबात विसर पडलेला नाही. प्रथा परंपरांचा पडगा कायम आहे.

हनोईत दोन दिवस पर्यटन स्थळ बघत असताना आमच्या छोट्या बसमध्ये सर्व २४ विदेशी पर्यटक होते. सॅन्डिया, गेली, लिंडा या तिघी चुलत बहिणी ऑस्ट्रेलियातील मेलबर्न येथून आल्या होत्या. आणखीही काही देशात त्या फिरणार होत्या. शिक्षिका असलेली सॅन्डिया तिच्या ११ आणि १३ वर्षांच्या मुलींना वडिलांजवळ सोडून आली होती. स्त्रियांनीही मधूनमधून कौटुंबिक जबाबदारीतून काही दिवस सुटी घेऊन फिरले पाहिजे असे तिचे मत होते. ‘खरेतर राष्ट्रकुल स्पर्धेसाठी भारतात येण्याची माझी खूप इच्छा होती. पुढल्या वेळी सुटीत नक्की भारतातच येईल’,असे ती म्हणाली. तिची चुलत लिंडाचा मित्र हा क्रिकेटप्रेमी आहे. आयपीएलदरम्यान भारतात येण्याची आमची दोघांची योजना असल्याचे तिने सांगितले. या सर्वांनाच भारताबद्दल खूप आकर्षण होते. स्वित्झर्लंडचा जॅक हा वडील व आजोबांसोबत व्हिएतनाम बघायला आला होता. १८ ते २० वर्षाचा हा तरुण मला बघताच लगेच जवळ आला. ‘माझा पण एक मित्र भारतीय आहे. तो मुंबईत राहतो’,अशी ओळख करुन दिली. या बसमधून दोन दिवस फिरताना कुठेही एकटेपणा जाणवला नाही.

व्हिएतनामचा निरोप घेतला तेव्हा मनात विचार आला. कुणाला ठाऊक हे लोक पुन्हा कधी आपल्याला भेटतील का? कुठे भेटतील? कोण कुठले? पण हे ऋणानुबंध मात्र कायम राहतील एवढी खात्री होती.

Ethnic Museum Vietnam

इथेनिक म्युझियम: भारतीय आदिवासींची आठवण | Ethnic Museum Vietnam

येथील संस्कृतीवर पाश्चिमात्यांचा प्रभाव जाणवत असला तरी व्हिएतनामी लोकांना त्यांच्या मूळ संस्कृतीचा अजिबात विसर पडलेला नाही. प्रथा परंपरांचा पडगा कायम आहे. हनोईत सेंटर फॉर कम्युनिटी रिसर्च ॲण्ड डेव्हलपमेंटच्या कार्यालयात गेले असताना सेंटरच्या संचालिका नाय हुआंग यांच्यासोबत इथेनिक म्युझियम बघण्याची संधी मिळाली. या म्युझियममध्ये व्हिएतनाममधील विविध समुदायांच्या संस्कृतेच दर्शन घडले. या देशात एकूण ५४ समुदाय आहेत. येथील ८६ टक्के लोकसंख्या किन्ह (व्हिएत) समुदायाची आहे. इतर समुदाय अल्पसंख्यक असून त्यांची लोकसंख्या १४ टक्के आहे. ऐतिहासिक पुराव्यांनुसार व्हिएत हे येथील मूळ रहिवासी आहेत. इतर वायव्य आशिया क्षेत्रातून येथे आले आहेत. त्यांचे पूर्वज शेकडो वर्षांपूर्वी व्हिएतनाममध्ये स्थलांतरित झाले होते. खमेर, माँग, चाम,पाथेन, पुपिउमो, थाय,थाओयो,लेलो,होआ आदी समुदायांनी आजही आपल्या संस्कृतीची जपणूक केली आहे. या भव्य वस्तुसंग्रहालयातील त्यांची घरे, दैनंदिन वापरातील इतर साहित्य बघितल्यानंतर भारतातील आदिवासी समाज आणि या समुदायांमध्ये बरेचसे साम्य असल्याचे आढळून आले. पारंपारिक वाद्ये भांडी, शस्त्रे सगळे काही सारखेच; फक्त नाव वेगळे. लोककलांचे भंडार येथे आहेत. हे लोक उत्कृष्ट कलाकार आहेत. लाकडी आणि सिरॅमिक भांड्यांवरील त्यांची कलाकुसर जगभरात प्रसिद्ध आहे.

Ethnology Museum, Vietnam

भूतखेतांवर या लोकांचाही प्रचंड विश्वास आहे. तुम्ही तुमच्या नातवाचे आरोग्य कसे चांगले ठेवाल? असा प्रश्न एखाद्या वृद्ध व्हिएतनामी आजोबांना विचारला तर त्यांचे उत्तर एकच असेल. भुतांपासून बचावासाठी आम्ही आमच्या नातवाच्या गळ्यात धागेदोरे बांधले आहेत. एक मुलगा आणि एक मुलगी असलेल्या मातेला येथे देवी मानतात. व्हिएतनाममध्ये अशा वेगवेगळ्या अंधश्रद्धा म्हणजे सामाजिक रुढी परंपरांचाच एक भाग आहे. आणि नवीन पिढी सुद्धा त्यांचे अनुकरण करताना दिसते. आरोग्य क्षेत्रात काम करणाऱ्यांसाठी या अंधश्रद्धा म्हणजे फार मोठा अडथळा असतो. भारतातही विशेषत: ग्रामीण भागात रोगोपचारासाठी प्रथम अशाच मार्गाचा अवलंब होताना दिसतो.

अंधश्रद्धेचे अनेक किस्से

ज्योतिष बघण्याची पद्धत येथेही आहे. पत्रिका, कुंडली सगळे आहे. लग्न ठरविताना मुलगी कुठल्या वर्षात जन्मली याला फार महत्व आहे. वर्षांना वेगवेगळी नावं आहेत. वाघांच्या वर्षात जन्मलेला मुलगा घोड्यांच्या वर्षात जन्मलेल्या मुलीसोबत लग्न करु शकत नाही. वाघ आणि घोडा एकत्र आले की वाईट होते,असा या लोकांचा समज आहे. अंधश्रद्धेचे असे अनेक किस्से ऐकायला मिळाले. या देशात झालेल्या बड्या युद्धांमध्ये सुद्धा ज्योतिषाची महत्वाची भूमिका राहिली आहे. असेही सांगितले जाते की एक अमेरिकन कमांडर आपले सैन्य तैनात करण्यापूर्वी नेहमी ज्योतिषाचा सल्ला घेत असे. आपले ग्रह चांगले नसल्याच्या कारणावरुन त्याने एकदा विरोधी पक्षावर हल्ला करण्यास नकार दिला होता. देशातील काही समाज सुधारकांच्या दृष्टीने मात्र ही अंधश्रद्धा म्हणजे व्हिएतनामच्या प्रगतीतील मोठा अडथळा आहे. व्हिएतनामला जर आधुनिक राष्ट्र बनवायचे असेल तर ही अंधश्रद्धा देशातून नामशेष होणे आवश्यक आहे असे त्यांना वाटते.

मागील भाग वाचला नसेल तर तो नक्की वाचा आणि व्हिएतनाम प्रवासाची सुरुवात अनुभवून घ्या!

सविता ‘देव’ हरकरे
मुख्य संपादक
What’s Up मराठी
संपर्क