नागपूर - प्राचीन मंदिर पर्यटनाचा हब | Temples near Nagpur | Temples of Vidarbha

विदर्भातील मंदिरे | Temples near Nagpur | Temples of Vidarbha

नागपूर ही व्याघ्र राजधानी समजली जाते. देशविदेशातील पर्यटक केवळ व्याघ्र दर्शनासाठी येथे येतात. परंतु वाघांशिवाय नागपूरसह विदर्भातील प्राचीन मंदिरे हा सुद्धा या भूमीला लाभलेला अमूल्य वारसा आहे. या मंदिरांचे योग्य पद्धतीने जतन आणि संवर्धन झाल्यास मंदिर पर्यटनाचे हब होण्याची क्षमता या क्षेत्रात आहे.

विदर्भातील प्राचीन मंदिरे आणि प्रामुख्याने भोसलेकालीन मंदिरांच्या स्थापत्यकलेचा अभ्यास व संशोधन करण्याकरिता अमेरिकेच्या वरिष्ठ संशोधक कॅथलिन कमिग्ज मध्यंतरी नागपुरात आल्या होत्या. त्यांच्याशी मनमोकळ्या गप्पा झाल्या. नागपुरातील प्राचीन मंदिरांचे वैभव,देखणेपण बघून त्या चकीत झाल्या.

आठवडाभराच्या मुक्कामात त्यांच्यासोबत काही मंदिरांना भेटी दिल्या. नवी शुक्रवारीतील काशीबाई मंदिरासह बहुतांश प्राचीन मंदिरांचा दौरा केला तेव्हा एकेकाळी ही मंदिरे म्हणजे केवढे मोठे वैभव होते याची प्रचिती आली. ही मंदिरे प्राचीन कृलाकृती आणि स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहेत. विशेषत: काशीबाई मंदिराच्या रचनेने त्या फारच प्रभावित झाल्या. मुळात हे मंदिर म्हणजे भोसलेकालीन स्मशानभूमी आहे. येथेच पहिले राजे रघुजी यांची समाधी आहे.

Swaminarayan Temple, Nagpur

कॅथलिन या बर्मिंगहम येथील द युनिव्हर्सिटी ऑफ अल्बामामध्ये कला आणि कला इतिहास या विषयाच्या सहयोगी अधिव्याख्याता आहेत. प्राचीन इतिहास आणि स्थापत्यकलेच्या संशोधक असलेल्या कॅथलिन यांना अमेरिकन इन्स्टिट्यूट फॉर इंडियन स्टडीज या संस्थेची फेलोशिप आहे. ही संस्था भारतातील १३०० वर्षांपूर्वीची मंदिरे आणि प्रामुख्याने प्राचीन हिंदू मंदिरांच्या स्थापत्यकलेला अभ्यास करते आहे. भोसलेकालीन मंदिरांची स्थापत्यकला हा त्यातील फार मोठा आणि महत्वाचा भाग आहे. भोसल्याचे अस्तित्व छत्तीसगड, मध्य प्रदेश, निजामापासून अगदी ओडिशा, उत्तर प्रदेशपर्यंत होते. गंगेवर भोसल्यांचा घाट आहे. मराठा राजकारण आणि पेशव्यांचा अभ्यास करीत असताना कॅथलिन यांना व्हर्जिनिअन म्युझिअम आफ फाईन आर्टमध्ये १८ व्या शतकातील ज्ञानेश्वरीसह इतर काही चित्रे अर्धवट अवस्थेत दिसली. उत्सुकतेपोटी खोलात जाण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा प्राचीन काळात नागपूर हे मिनिएचर मॅनस्क्रिप्ट पेंटिंगचे फार मोठे केंद्र असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. या चित्रांची देखभाल न झाल्याने ती वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरली गेली होती. सर्वप्रथम या चित्रांच्या मुळापर्यंत पोहोचण्याची ओढ त्यांना नागपूरला घेऊन आली. आणि त्यातूनच पुढे येथील मंदिरांच्या स्थापत्यकलेचे अध्ययन करण्याचा विचार त्यांच्या मनात आला. नागपूरचा हा त्यांचा चौथा दौरा होता. मार्कंडा,रामटेक,धापेवाडा, आदासासह विदर्भातील बहुतांश मंदिरांना त्यांनी भेट दिल्या आहेत.

या मंदिरांचे सौंदर्य बघून त्या प्रचंड भारावल्या. अनेक मंदिरे अप्रतिमच आहेत. वाड्यातील (महाल) कल्याणेश्वर, पाताळेश्वर, नागेश्वर, राजराजेश्वर तसेच रुख्मिणी मंदिराचे स्थापत्य अद्भूत आहे. शुक्रवारी तलावाच्या आग्नेय दिशेला असलेले विश्वेश्वर मंदिर हे तर उच्चकोटीच्या पाषाण कारागिरीचा उत्कृष्ट नमुना आहे,असे त्या म्हणतात. भोसल्यांच्या मंदिरांचे एक वैशिष्ट्य हे की भोसलेंचा प्रदेश फार दूरवर पसरला होता. त्याची छाप येथील मंदिरांच्या कलाकृतींवर स्पष्टपणे जाणवते.

भोंसले कालीन मंदिरे | Temples of Nagpur during Bhosles History

सव्वाशे वर्षांच्या भोसलेंनी एकट्या नागपूर शहरात शेकडो मंदिरांची निर्मिती केली. त्यापैकी काही दुरवस्था आणि देखभालीअभावी काळाच्या पडद्याआड गेली. परंतु काही मंदिरे काळाचा आघात सहन करीत आजही अस्तित्वात आहेत. त्यांच्या कलाकृती झिजल्या असल्या तरी जे काही नक्षीकाम शिल्लक आहे त्यावरुन त्यांचे सौंदर्य लक्षात येते. अनेक मंदिरे पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाअंतर्गत येत नसून खासगी मालमत्ता आहे. त्यामुळे त्यांच्या देखभालीचा गंभीर प्रश्न आहे. अनेक मंदिरे अतिक्रमणाच्या विळख्यात अडकली आहेत. काही जीर्णावस्थेत आहेत.

राजस्थान,उत्तर प्रदेश, दक्षिणेकडील राज्यांमध्ये मंदिर पर्यटनाचा जसा विकास झाला तसाच येथेही होऊ शकतो. गरज आहे ते केवळ इच्छाशक्तीचे,असे कॅथलिन यांना वाटते. ही मंदिरे आज कुणा एकाच्या मालकीची नसली तरी मनपा स्तरावर त्यांच्या संवर्धनाची काळजी घेतली जाऊ शकते. प्राचीन मंदिरांच्या रुपातील हा अनमोल ठेवा जपला गेला पाहिजे. यादृष्टीने नागपुरांनी पुढाकार घेण्याची गरज आहे.

तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️