पारंपारिक उद्योगांची जपूण करणारा देश | Travel Experience in Japan in Marathi Part 6

आठवणीतील जपान भाग सहा | Travel Experience in Japan in Marathi Part 6

आठवणीतील जपान सिरीस

उच्च तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात गगनभरारी घेणाऱ्या जपानमध्ये परंपरागत उद्योगांचीही अत्यंत काळजीपूर्वक जपणूक करण्यात आली आहे. जुनीच काय पण नवीन पिढी सुद्धा अतिशय आवडीनं या उद्योगात रुची घेत असल्याचं दिसून आलं. विशेषत: येथील कागदावरील कलाकृती आणि शिल्पकाम बघितल्यानंतर मनापासून दाद द्यावीशी वाटली. दगडांसाठी प्रसिद्ध असलेलं ओकाझाकी शहर आणि दगडी कलाकृती यांचं नातं ५०० वर्षे जुनं आहे. येथील राजवाडे बघताना राजेमहाराजांच्या सुरस कथाही ऐकायला मिळाल्या.

त्सुगुयोशी सैगो हा ओकाझाकीचा राजा असतानाच्या काळात ग्रॅनाईड दगडाचा उपयोग करुन येथे अनेक घरे व राजवाडे बांधण्यात आले. यानंतर योशोमासा तानाका यानं १५९० नंतर इझुमी किंवा कावाचे येथून विविध प्रकारचे दगडं आणून शहराला वेगळं स्वरुप दिलं. बहुदा त्या काळापासूनच ओकाझाकी हे दगडांचं शहर म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं असावं. येथील दगडांची उच्च गुणवंता आणि कारागिरांचं अप्रतिम हस्तकौशल्य साèया जगात प्रसिद्ध आहे. एवढा पांढरा आणि चकचकीत दगड; विशेषत: ग्रॅनाईडची विविध आकारातील रुपे मी पहिल्यांदाच बघत होते. एरवी एखाद्या मठ्ठ व्यक्तीला ‘काय दगड आहे हा’ किंवा ‘दगडासारखा काय वागतोस’ असं म्हणण्याची आपली परंपरा. परंतु हे दगड तर लक्षवेधक आणि बोलायला लावणारे होते. बोलके होते. जपानमधील लोकांप्रमाणंच येथील दगडांचंही आकर्षण वाटायला लागलं. दगडांना आकार देणारं हे शहर दगडांच्या उत्पादनातील अव्वल क्रमांकाचं शहर मानलं जातं. येथील दगडांपासून तयार करण्यात आलेले दागिने आणि शोभिवंत वस्तू बघतात डोळे फाटतात की काय असे वाटायला लागलं होतं.

Okazaki Stone Art

शांतप्रिय जपानी लोकांना बॉम्ब फोडणं आवडत नसलं तरी फटाके फोडण्यात ते पटाईत आहेत. विविध उत्सवांमध्ये आपल्या येथे जशी आतिशबाजी करण्याची पद्धत आहे तशीच जपानमध्येही फार पूर्वीपासून आहे. त्यामुळं येथे फटाक्याचा उद्योग अतिशय महत्वाचा समजला जातो. एक वेगळे स्थान या उद्योगाला प्राप्त आहे. जपानचा दुसरा शोगून हितेदाता तोकुगावा यानं बारुदकामाला मनोरंजनाचं साधन म्हणून स्थान दिल्यानंतर कार्यक्रमात आतिशबाजी प्रसिद्ध होऊ लागली. उत्सवात किंवा गर्भश्रीमंतांच्या खासगी कार्यक्रमांमध्ये बारुदकामाचं प्रदर्शन केलं जाई. देशात मिकावा येथील बारुदकाम प्रसिद्ध आहे. या शहरातील कामगार जीव ओतून ‘शो’ च्या बारुदचा भरणा करतात. मात्र त्यांच्या या उद्योगाविषयी अत्यंत गोपनीयता बाळगली जाते. येथे फिरत असताना,सर्वकाही बघत असताना एक गोष्ट लक्षात आली ती म्हणजे जपानी लोक स्वत:च्या अप्रतिम कौशल्याचं रहस्य सहसा सांगत नाहीत. परंतु येथील दोन शाळांमध्ये बारुदकाम शिकविण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

Okazaki Castle, Japan

Okazaki Castle, Japan today

आमचा हा दौरा म्हणजे सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचा कार्यक्रम असल्यानं एरवी केवळ पर्यटक म्हणून गेल्यानंतर बघायला मिळाल्या नसत्या अशा अनेक गोष्टी बघता आल्या. एवढेच नाही तर काही कापड आणि कागदी कला,कॅलिग्राफी हे सगळे प्रत्यक्ष करायला मिळाले. हा अनुभवच खूप वेगळा होता. जपानमध्ये एका रुमालावर केलेलं पेंटिग मी आजही जपून ठेवलं आहे. अशीच निशीजीन ब्रोकेड ही कला परंपरागत जपानी कापड उद्योगाचं प्रतिनिधीत्व करते. प्राचीन काळात क्योयेचा पश्चिम भाग असलेला निशीजीन जिल्हा हे या कलेचं उगमस्थान असल्यानं त्याचं नाव या जिल्ह्यावरुनच पडलं, असं समजलं. निशीजीन ब्रोकडचा इतिहास ८ व्या शतकापासून प्रारंभ होतो. मात्र या कलेला खरी लोकप्रियता १६ व्या शतकापासून मिळायला लागली. आणि १७ व्या शतकात केवळ व्यापाऱ्यांमध्येच नव्हे तर अतिसामान्य जनतेच्या मनातही या अप्रतिम कलाकौशल्यानं स्थान मिळविलं. जपानी विणकरांची स्थिती आपल्या येथील विणकरांसारखी दयनीय नाही. उलट त्यांना समाजात फार सन्मानाचं स्थान आहे. निशीजीन ब्रोकेड कलेचा वापर करुन निर्मित कपडे म्हणजे तर विणकरांच्या कलाकौशल्याचा एक अप्रतिम नमुनाच आहे. अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि यंत्रोद्योगाच्या स्पर्धेतही जपानी विणकरांनी आपलं एक आगळंवेगळं स्थान टिकवून ठेवलं आहे. औद्योगिक भरभराटीच्या सर्वोच्च शिखरावर असलेल्या जपाननं या कलेला आता यशस्वी तंत्रज्ञान आणि आधुनिकीकरणाच्या नव्या आयामात बसविलं आहे. निशीजीन जिल्ह्यात आजच्या घटकेला विणकरांची अशी 3 हजार दुकाने आहेत. १९ व्या शतकापासून येथील विणकर लिऑन आणि फ्रांसमध्येही आपल्या कलेच्या प्रसारासाठी जाऊ लागले आहेत. शासनातर्फे त्यांना वेळोवेळी प्रोत्साहन दिलं जातं. खरं तर आपल्या येथील विणकरही काही कमी नाहीत. त्यांच्याकडेही कलात्मक दृष्टी आहे. परंतु आधुनिकीकरणाच्या हवेत आम्हाला त्यांच्या कलेचा विसर पडला. बातम्यांच्या निमित्तानं नागपुरातील विणकरांच्या वस्त्यांमध्ये मी बरेचदा जाऊन आले आहे. घराघरात हातमाग दिसत होते. बऱ्याच ठिकाणी कामही होत होतं. आता तर या वस्त्यांमध्ये शोधून हातमाग सापडत नाही.

Japanese Calligraphy

कपड्याला रंग देण्याच्या प्रक्रियेला जपानमध्ये युझेन म्हणतात. युझेन प्रिंटिंग हा क्योटो शहरातील पारंपारिक उद्योगांपैकीच एक आहे. सिल्कच्या कपड्यांना वा धाग्यांना रंगविण्याचा व्यवसाय येथे ८ व्या शतकाच्या अखेरीस अथवा ९ व्या शतकाच्या प्रारंभापासून सुरु झाला,असे इतिहास सांगतो. आजही या उद्योगाने स्वत:ची अत्यंत उच्च गुणवत्ता आणि कारागिरांच्या मेहनतीने जगात वरचे स्थान मिळविले आहे. क्योटो हे मुळात गुणवंत शहरच आहे. युझेन कलेचा खरा विकास तसा १७ व्या शतकापासून सुरु झाला. जपानच्या चाकोरीबद्ध रंगकाम तंत्रज्ञानाच्या इतिहासाला वेगळं वळण देणाèया युझेनचा शोध मिआझाकी युझनसाई यानं लावल्याचं समजतं. एम्ब्रॉयडरी करुन वा कपड्यांना न बांधता केवळ ब्रशच्या वापराद्वारे अप्रतिम आणि बहुविध रंग कपड्यांना देणं म्हणजे युझेन रंगकाम प्रक्रिया. या प्रक्रियेच्या दोन पद्धती आहेत. पेपरट्यूबमध्ये रंग भरुन त्याचं एक टोक बंद केलं जातं आणि दुसèया टोकानं कपड्यांना विविध डिझाईन व रंग दिले जातात. कोनने हातावर मेहंदी काढतो तसलाच हा प्रकार. दुसèया पद्धतीत बारीक काडीच्या मदतीनं कपड्यांवर आडव्या रेषा मारल्या जातात. जपानमध्ये सुमारे ५०० ठिकाणं अशी आहेत जेथे या पद्धतीनं रंग भरण्याची प्रक्रिया केली जाते. हे रंग कसे भरले जातात त्याचा प्रत्यक्ष अनुभवच घेतला. रुमालावर डिझाईन कसं काढायचं हे आम्हाला शिकविण्यात आले. आपल्या येथे रांगोळी काढण्यासाठी आजकाल डिझाईनच्या प्लेट मिळतात. रांगोळी त्या प्लेटवर पसरवून प्लेट बाजूला केली की जमिनीवर डिझाईन तयार होतं. रुमालावर डिझाईन काढण्याची पद्धतही बरीचशी तशाच प्रकारची होती. प्लेट थोडीही हलली की गेलं. विशेषत: आमच्यासोबत असलेल्या पुरुषमंडळींनी या रुमलांवर रंगविलेली चित्रे म्हणजे वेगवेगळ्या देशांचे नकाशेच होते. पण या सर्व कलांचा प्रत्यक्ष आनंद घेता आल्यानं खरच खूप मज्जा आपल्या देशात सिऱ्यामिक कलेला महत्व आलं आहे. कुंड्यांवरील किंवा मातीच्या नानाविध आकारांच्या भांड्यांवरील सिरॅमिक कला छान दिसते. हीच कला जपानमध्येही एक पारंपारिक कला म्हणून ओळखली जाते. परंतु त्याचं नाव शिप्पो टोकेनम आणि आकाझु असं आहे. मातीची भांडी तयार करुन त्यावर अप्रतिम नक्षीकाम किंवा पेंटिंग केलं जातं. जपानच्या आयची प्रांतात याचे विविध नमुने आढळतात. अत्यंत लक्षवेधी आणि आकर्षक पद्धतीनं तयार झालेली ही भांडी म्हणजे जपानचा पारंपारिक खजिनाच आहे. प्राचीन काळात जपानमध्ये स्वयंपाकासाठी मातीची भांडी उपयोगात आणली जात. विशेषत: चहाची भांडी. या देशातील टी सेरेमनीला असलेले महत्व सर्वश्रुत आहे. या कार्यक्रमात चहा ठेवण्यासाठी एकाहून एक सुरेख भांडी वापरली जातात. ही चहाची भांडी त्यातील चहा पिण्यापेक्षा न्याहाळत राहावीशी वाटतात.

आगेभात्सु नारुमी शिबेरो ही पण एक कापड उद्योगातील पारंपारिक कला आहे. कापड घट्ट बांधून त्यावर विविध रंगीत धाग्यांनी कलाकुसर केली जाते. जपानमध्ये कपड्यांवरील विविधरंगी कलाकृती ,डिझाईन्स आणि तऱ्हेतऱ्हेचे आकार प्रसिद्ध आहेत.

Doing Japanese Paper Art

ओबारा येथील कागदावरील कला म्हणजे जपानमधील एक वेगळाच अनुभव आहे. कागद तयार करण्याची एक वेगळी पद्धत याठिकाणी बघायला मिळाली. तसे तर कागदी कलेचे येथे अनेक प्रकार आहेत. परंतु प्रामुख्यानं रंगीत कागद तयार करीत असताना तो वाळण्यापूर्वी त्यावर डिझाईन काढण्याची ती पद्धत मला खूप भावली. स्वत:च्या हाताने कागद तयार करुन त्यावर डिझाईन काढण्याचा हा अनुभव म्हणजे मला मिळालेली एक आगळीवेगळी भेटच होती.

या देशात पारंपारिक उद्योगांना मिळणारे महत्व बघून आश्चर्य वाटलं. आधुनिक तंत्रज्ञान स्वीकारताना जपाननं आपले पारंपारिक उद्योग मागे पडू दिले नाहीत. याउलट आपल्या देशात मात्र आज विणकरांची काय परिस्थिती आहे हे सर्वांनाच माहिती आहे. केवळ विणकरच नाही तर इतरही पारंपारिक उद्योगांचे असेच हाल आहेत. जपानमधील हे पारंपारिक उद्योग बघितल्यानंतर हेवा वाटला आणि मनात विचार आला आपणही आपल्या देशातील अशा उद्योगांची योग्यप्रकारे जपणूक, विकास करु शकणार नाही काय?

अनंत ज्यांची इच्छाशक्ती ! गतवैभवासह डौलात उभं आहे हिरोशिमा | Travel Experience in Japan in Marathi Part 7

सविता ‘देव’ हरकरे
Consulting Editor
What’s Up मराठी
संपर्क

कंमेंट्स मध्ये तुमचे मत नक्की कळवा !

जपानसाठी ‘टेकऑफ’ आणि ‘ओचा’, ‘कोचा’ | Travel Experience in Japan in Marathi Part 1

टोकियोतील ‘गिंझा’ आणि भूकंपाचा धक्का | Travel Experience in Japan in Marathi Part 2

जपानी लोकांच्याही दारात ‘भुतांची घरं’ | Travel Experience in Japan in Marathi Part 3

जपानी तलवारबहाद्दरांसोबत ‘केन्डो’ चा आनंद | Kendo in Japan | Travel Experience in Japan in Marathi Part 4

जपानी कुटुंबासह ‘तानाबाना’ उत्सवाचा आनंद 🌸 | Travel Experience in Japan in Marathi Part 5

पारंपारिक उद्योगांची जपूण करणारा देश | Travel Experience in Japan in Marathi Part 6

अनंत ज्यांची इच्छाशक्ती ! गतवैभवासह डौलात उभं आहे हिरोशिमा | Travel Experience in Japan in Marathi Part 7