जपानी तलवारबहाद्दरांसोबत ‘केन्डो’ चा आनंद | Kendo in Japan | Travel Experience in Japan in Marathi Part 4
आठवणीतील जपान भाग चार | Travel Experience in Japan in Marathi Part 4
आधुनिक जपानचा जन्म १८६० सालानंतर झाला असं सांगितलं जातं. सरंजामशाहीचा एक दीर्घ अध्याय याच काळात संपला. आपल्या येथे पेशवाई होती तशीच जपानमध्ये शोगुनाई ! या शोगुनांनी जपानी राजाला देव्हाऱ्यातील देव बनवून संपूर्ण सत्ता बळकावली होती. ‘सामुराई ’ हे त्या काळातील धंदेवाईक योद्धे होते. अत्यंत प्रामाणिक आणि कट्टर. युद्ध करणे हाच त्यांचा धर्म. चित्रविचित्र पोषाख केलेले, डोक्यावर वस्तऱ्याने पट्टे ओढून शेंड्या ठेवणारे हे सामुराई आता फक्त नाटकांमध्ये बघायला मिळतात. या लोकांजवळ नेहमी दोन तलवारी असत. एक छोटी आणि एक मोठी. युद्ध कौशल्याचे अनेक प्रकार त्या काळात या देशात विकसित झाले.
टोकियोतील प्रसिद्ध कोडोकन ज्युडो इन्स्टिट्यूटमध्ये अशा अनेक शस्त्रकला बघायला मिळाल्या. पहिला ज्युडो प्रशिक्षणार्थी याच संस्थेतून बाहेर पडला,असं सांगण्यात आलं. याठिकाणी आम्ही केवळ शस्त्रकलांचं प्रात्यक्षिकच बघितलं नाही तर येथील खेळाडूंसोबत आम्ही चांगलं अर्धापाऊण तास ज्युडो सुद्धा खेळलो.
पूर्वी युद्धांमध्ये या शस्त्रकलांचा वापर होत असे. यापैकी काही कला आता कालबाह्य झाल्या असतील. परंतु जपानी लोक हे जुनं ते सोनं मानणाऱ्यांपैकी आहेत. त्यांनी या कला अतिशय आदरानं जतन केल्या आहेत. सामुराईंबद्दलही समाजात असाच आदर कायम आहे. या सामुराईंचा इतिहासही मोठा रोचक आहे. आपल्या धन्याविषयीचे इमान आणि मानअपमानाच्या त्यांच्या कल्पना फार विचित्र होत्या. धन्याच्या अपमानाचा सूड घेता आला नाही तर सामुराई आत्महत्या करीत असत. समाजात त्यांना एखाद्या ऋषीमुनीप्रमाणं मान असायचा म्हणे.
Kendo Fight - Travel Experience in Japan in Marathi
भारताप्रमाणं जपानमध्येही वर्णव्यवस्था होती. जपानी चातुर्वण्यात शेतकरी हा सर्वोच्च स्थानी होता. त्यानंतर कारागीर. व्यापारी सर्वात कनिष्ठ. शिवाय गुलाम आणि अस्पृष्यही होतेच. परंतु या संपूर्ण वर्णव्यवस्थेत सामुराईंचं स्थान मात्र स्वतंत्र होतं. तेजस्वी आणि कर्तव्यनिष्ठ. कर्तव्यात काही चूक झाल्यास ‘हाराकिरी’ करण्याची पद्धत होती. हाराकिरी म्हणजे आत्महत्याच पण साधीसुधी नाही. साध्या आत्महत्येला जपानी भाषेत ‘सेप्पुक’ म्हणतात. आणि पोटात एका खास पद्धतीने खंजीर खुपसून आपले जीवन संपविणे म्हणजे हाराकिरी. त्यातही खंजीर पोटात किती इंच आत खुपसायचा आणि कसा फिरवायचा याचेही शास्त्र आहे. सामुराई आता अस्तिवात नाही. परंतु त्याचा आदर्श टिकून आहे.
दुसऱ्या महायुद्धातील सेप्पुकासंदर्भात एक घटना कळली. ती फार धक्कादायक वाटली. पॉटस्डॅम येथे तयार केलेल्या घोषणापत्रात जपानी सम्राट किंवा जनतेनं नव्हेतर जपानच्या सशस्त्र दलांनी शरणागती पत्करण्याचं आवाहन करण्यात आलं होतं. तरीही जपानी युद्धमंत्री जनरल अनामी पराभव मानायला तयार नव्हते. ‘एकवेळ गवत खाऊ पण लढत राहू’,असा निर्धार त्यांनी व्यक्त केला होता. काही लष्करी अधिकारीही याच मताचे होते. सम्राटांच्या शरणागतीची टेप हस्तगत करण्याचे दोन प्रयत्न त्यांनी केले. पण ते निष्फळ ठरले. जपानची शरणागती प्रसृत होताच जनरल अनामी यांनी आत्मघात (सेप्पुक)केला. त्यानंतर किमान आठ लष्करी अधिकाऱ्यानी आत्महत्या केल्याचं सांगितलं जातं.मेजी काळात शोगुन संपले. त्यांच्यासोबत सामुराईही गेले. राजा पुन्हा सत्तेत आला. जपानी लोक राजाला देव मानतात. अगदी मनापासून. राजा किंवा राजकुमाराचं नाव जोरानं उच्चारलेलं आजही चालत नाही. आपल्या मुलांची नावे त्यांच्या नावानं ठेवल्या जात नाहीत, असं म्हणतात.
हे लोक फार राष्ट्रप्रेमी आहेत. आपले राष्ट्र, आपली भाषा, परंपरा, कला यांना ते फार मानतात. या सर्वात जुन्या मार्शल आर्ट इन्स्टिट्यूटमध्ये आम्ही जवळपास तीन तास होतो. देशातील एक आदर्श म्हणून या संस्थेकडे बघितलं जातं आणि खरोखरच येथील खेळाडूंची या कलांबद्दलची भक्ती बघून आश्चर्य वाटलं. ज्युडो, कराटे हे सगळे खेळ जपानमधूनच तर बाहेर आलेत. मार्शल आर्टमध्ये मोडणारा ज्युडो हा अत्यंत लोकप्रिय खेळ आहे. विशेष म्हणजे आत्मसंरक्षणाचे साधन या अर्थानं तो अधिक ओळखला जातो. जपानमध्येच जिगोरो कानो याने १८८२ साली सर्वप्रथम ज्युडोची निर्मिती केली. त्यानंच कोडोकन इन्स्टिट्यूटही स्थापन केले. शारीरिक आणि मानसिक उर्जेचा सर्वाधिक परिणामकारक वापर म्हणजे ज्युडो होय,असं कानोचं मत होतं. निशस्त्र असतानाही शत्रूशी लढत देण्याचं कसब एक ज्यडोपटू दाखवू शकतो. जपानी लोकांच्या मते हे धार्मिक विकासाचंही साधन आहे आणि म्हणूनच या देशात या कलेला अधिक महत्व दिल्या गेलं आहे. जपानमध्ये प्राथमिक स्तरापासून महाविद्यालयीन शिक्षणापर्यत ज्युडोचं प्रशिक्षण अनिवार्य आहे. विशेषत: लष्कर आणि पोलिस प्रशिक्षणार्थींना ज्युडो शिकावंच लागतं अन्यथा त्यांची हकालपट्टी झालीच म्हणून समजा. मुळात शैक्षणिक मानसशास्त्रावर आधारित ज्युडो तंत्रज्ञानात नागेवाझा (थ्रोज), कात-अमे-वाझा (कुस्तीतंत्र), आक्रमण आणि पायांचा विद्युत गतीने वापर करुन शत्रुच्या नाजूक भागावर डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच मारा करणे अशा तीन मुख्य पद्धतींचा समावेश आहे. १९६४ सालच्या टोकियो ऑलिम्पिकमध्ये ज्युडोला आशियातील पहिला ऑलिम्पिक दर्जाचा अधिकृत क्रीडा प्रकार म्हणून मान्यता देण्यात आली, अी माहिती या संस्थेत मिळाली.
Judo Karate - Travel Experience in Japan in Marathi
एकिडो हा जपानमधील मार्शल आर्ट साखळीतील एक नवा प्रकार.मोरीहेई उशीबा यांनी १९२० साली तो शोधून काढला. मोरीहेई हे शास्त्रीय मार्शल आर्टचे एक विशेषज्ञ. जपान सरकारनं १९४० साली द एकिडो फाऊंडेशनला मान्यता दिली. आक्रमणकर्त्याचा हल्ला परतवायचा वा रोखायचा मात्र त्याला जखमी वा ठार न करता यात एक वेगळं कसब आहे. आणि ते एकिडो शिकतानाच आत्मसात होऊ शकतं. म्हणूनच कदाचित एकिडोचं वर्णन ‘मार्शल आर्ट ऑफ लव्ह’ असं केलं जातं आणि ते यथार्थच म्हणावं लागेल. तरुणतरुणी, म्हातारे कोतारे कोणालाही एकिडो शिकता येतं. जपानमध्ये ‘एकिडो’ धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतील एक साखळी असल्याची भावना आहे.
केन्डो म्हणजे जपानी तलवारबहाद्दरांची कला. या पुरातन कलेचा फार मोठा इतिहासही आहे. तसं बघता जपानी शस्त्रे आणि योद्धांवर चीनचा मोठा प्रभाव असल्याचं दिसून येतं. जपानी योद्ध्यांजवळील तलवारी चपट्या आणि सरळ राहात. आताच्या काळातील जपानी लढवय्यांजवळील तलवारी समोरच्या भागात किंचित वाकलेल्या असतात. १५,१६ आणि १७ व्या शतकात तलवार युद्धाच्या सहाशे वेगवेगळ्या पद्धती विकसित झाल्या. त्यापैकी अनेक पद्धती जपानच्या मार्शल आर्टस्ने उचलल्या. केन्डो तलवारबाजीची कला म्हणजे तलवार युद्ध तंत्रातील तत्वे स्वीकारुन स्वत:चा विकास करणे होय,असं जपानमध्ये समजलं जातं. जुन्या पद्धतीच्या तलवारींनी केन्डो खेळताना योद्ध्यांना जखमा होत. त्या काही वेळा गंभीर असत. जीव सुद्धा जाई. त्यामुळं सुरक्षित अशा बांबूच्या तलवारींचा वापर १७१० मध्ये सुरु झाला. शिवाय धोका होऊ नये म्हणून योद्धे शिरस्त्राण आणि चिलखतही वापरु लागले. जपानी शाळांमध्ये शारीरिक शिक्षणात केन्डो प्रशिक्षणाला फार महत्व आहे. याशिवाय जगातील इतर देशांमध्ये केन्डोचा प्रसार करण्यासाठी इंटरनॅशनल केन्डो फेडरेशन कार्यरत आहे.
जगात सर्वात प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय जपानी मार्शल आर्टमध्ये कराटेला साहजिकच प्रथम स्थान द्यावं लागेल. आत्मसंरक्षणासोबतच प्रतिहल्ला आणि शत्रुला चारीमुंड्या चीत करण्याचं कसब कराटेपटूच जाणो. राहत्या गल्लीतील एकदोन लहान मुलांना मी कराटेचे हातवारे करताना बघितलं होतं. परंतु या संस्थेतील कराटेचे सादरीकरण म्हणजे ‘थरार’ होता. कोणतेही शस्त्र न बाळगता केवळ हात, हाताचं मनगट, पंजा,बोटे आणि पायांचा विद्युल्लतेच्या चपळाईनं वापर करुन शत्रुला लोळवणं. ही जगावेगळी कला आता साèया जगासाठी आवश्यक बाब झाली आहे. कराटेमुळं मन आणि शरीर दोघांचाही विकास होतो,असा जपानी लोकांचा विश्वास आहे. त्यामुळं जपानमधील शिक्षण संस्थांमध्ये कराटेला एक आगळं महत्व आहे. येथे विद्यापीठे आणि महाविद्यालयांचे स्वत:चे कराटे क्लब असून विद्यार्थी विद्यार्थिनी केव्हाही येथे सराव करु शकतात. वेळेचं वगैरे काही बंधन नाही. जगातील पहिली जागतिक कराटे स्पर्धा १९७० साली टोकियोतच झाली होती.
जपानच्या परंपरागत युद्धशास्त्रातील महत्वाचं शास्त्र म्हणजे नागिनाता. जपानी पायदळातील सैनिक लांब काठ्या आणि काठीच्या समोरच्या भागाला आखूड आणि किंचित वाकलेली तलवार घेऊन शत्रूवर तुटून पडत तेव्हा शत्रुची दाणादाण उडत असे. येथील पेटिंग्ज आणि साहित्य बघितल्यानंतर असं लक्षात आलं की नागिनाताचा वापर सर्वप्रथम 11 व्या शतकातील नागरी युद्धात करण्यात आला असावा. 1963 मध्ये अमेरिकेत नागिनाता फेडरेशनची स्थापना करण्यात आल्यानंतर नागिनाताचा जगभर प्रसार झाला. नागिनाताचा उद्देश आत्मविश्वास वृद्धींगत करणे तसेच संतुलित मानसिक आणि शारीरिक विकास करणे होय असे जपानी लोक सांगतात. आधुनिक काळात नागिनातामध्ये बराच बदल करण्यात आला आहे.
Samurai Fight - Travel Experience in Japan
शोरिजी केम्पो हा असाच एक मार्शल आर्टचा अफलातून प्रकार. दक्षिण जपानमधील तादोत्सू शहरात १९४७ साली डोशिन सो याने हा प्रकार शोधून काढला. डोशिन सो दुसèया महायुद्धाच्या अंतिम टप्प्यात चीनमध्ये राहात होता. चीन आणि जपानमधील वास्तव्यात आलेल्या विविध अनुभवांचा अभ्यास करुन त्याने चीनमधील मार्शल आर्टचा आधार घेत शोरिजी केम्पो या स्वरक्षणासाठीच्या कलेची निर्मिती केली. शोरिजी केम्पोचे तंत्र पूर्णत: बचावात्मक आहे. शत्रूचा हल्ला निष्प्रभ केल्यानंतर किंवा त्याला थकविल्यानंतर त्याच्यावर प्रतिहल्ला करणं हे केम्पोचं वैशिष्ट्य. आजच्या या हिंसक जगात स्वत:चा बचाव करणं प्रत्येकाला शक्य व्हावं हा डोशिनचा मूळ उद्देश होता. पुरुष अथवा स्त्रियांनाही प्रबळ प्रतिस्पर्धी वा शत्रूवर मात करावयाची असेल तर प्रथम स्वत:चा बचाव करणे जमले पाहिजे. स्वत:ला वाचविले तरच शत्रूवर प्रतिहल्ला करता येईल,अशी डोशिनची धारणा होती.
या आणि इतरही काही कला संस्थेत बघायला मिळाल्या. अनुभवायला मिळाल्या. वेळ कसा निघून गेला कळलंच नाही. पण हे सर्व बघत असताना एक गोष्ट लक्षात आली ती म्हणजे एकीकडे पाश्चात्य पद्धतींचं अनुकरण करणारे जपानी लोक दुसरीकडे आचारधर्माचंही पालन करतात.
Consulting Editor
What’s Up मराठी
संपर्क
कंमेंट्स मध्ये तुमचे मत नक्की कळवा !
Comments
Post a Comment
कमेंट करून संवादात सहभागी व्हा!