रामटेक डोंगरी दुर्ग | Ramtek Fort | Forts near Nagpur | Forts in Vidarbha

विदर्भातील किल्ले | Forts near Nagpur | Forts of Vidarbha

विदर्भात श्री क्षेत्र रामटेक हे एक अतिप्राचीन तीर्थक्षेत्र आहे. दोन हजार वर्षांचा इतिहास असलेलं हे गाव सुप्रसिद्ध वाकाटक नृपतींच्या इतिहासाशी निगडित आहे. रामटेकजवळच ७ किमी दक्षिणेस नंदीवर्धन नावाचं एक गाव असून ते वाकाटकांचं राजधानीचं नगर होतं.

रामटेक गावात अगदी मध्यभागी एका टेकडीवर हा दुर्ग आहे. त्याला चारही बाजुंनी उतार आहे. संपूर्ण पठार तटबंदीने परिवेष्टित असून डोंगरांच्या रांगा दोन दिशांना विस्तारल्या आहेत. केवळ नृसिंहाचे मंदिर असलेली एक सोंड आणि वामनावताराचे मंदिर असलेली दुसरी सोंड आहे. गावातूनही गडावर चढता येतं. तेथे पायऱ्या आहेत. पूर्वेकडे थेट अंबाळा तलावापर्यंत उतरत्या पायऱ्या आहेत. शिवाय एसटी बसनेही श्री कालीदास स्मारकापर्यंत जाण्याची सोय आहे. अंबाळा तलावाच्या स्पर्शरेषेपासून वर जाण्यास छोटासा पण सुंदर घाटमार्ग आहे. किल्ल्याचे श्री वराह महाद्वार भव्य आणि ऐटदार आहे. तेथून पुढे गेल्यावर आपण पुन्हा एका दक्षिणांगी प्रवेशद्वारातून प्रवेश करुन श्री गोकुळ दरवाजापर्यंत पोहोचतो. हा दरवाजा ११ व्या-१२ व्या शतकातील असावा. दरवाजावरील तोरण, लहानलहान प्रतिमा, सुशोभित अर्धस्तंभ, लघु शिल्पाचे छत, पादपीठ शिखर दगडी आहे. आत दोन कक्षवजा घुमट्या दिसतात. पहारेकरी राहू शकतील एवढ्या त्या प्रशस्त आहेत. उजव्या भागाला एक जलाशय आहे. त्याला सीतेची न्हाणी म्हणतात. दगडी बांधणीच्या या जलाशयाला पश्चिमेकडून खाली उतरण्यास पायऱ्या आहेत. विशेष म्हणजे या हौदाच्या भिंतीवर काही पक्षी, हत्ती, मानवाच्या शिल्पकृती सुद्धा आहेत. दरवाजालगत अगस्त्य महामुनींचा आश्रम आहे. भगवान श्रीराम दक्षिणापथास जाताना त्यांना येथेच भेटले होते. आश्रमाच्या पूर्वेला असलेल्या कुंडाला लोपामुद्रा बावडी असे संबोधतात. किल्ल्याच्या तटबंदीला गवाक्ष देखील आहेत. त्यातून टेहळणी करता येते. श्रीरामाचे मंदिर स्थापत्य मागे असून पुढे शेषावतारातील श्री लक्ष्मणाचे मंदिर आहे. श्रीराम व जानकीच्या प्रतिमा मागच्या देवळात असून गर्भगृहात बंदुकीसह काही शस्र दिसतात. रंगशीला मंडप भोसलेकालीन आहे. परंतु देवालय स्थापत्य मात्र भोसलेपूर्वकालीन आहे. सीता झरोक्यातून आजूबाजूचा रमणीय परिसर ‘बर्ड आय व्ह्यू‘ ने बघता येतो. किल्ल्याच्या उतारावर सुमारे ४ किमी अंतरावर कर्पुर बावली नावाचं पायऱ्यांचं कुंड आहे. प्रभु श्रीराम दंडकारण्यात जात असताना रामटेक गडावर थांबले होते. धनुष्यवर उचलून सज्जनांचं रक्षण आणि दुर्जनांचा नाश करण्याची प्रतिज्ञा त्यांनी येथेच घेतल्याची आख्यायिका आहे. किल्ल्याच्या उतरावरही अनेक पुरावशेष आढळून येतात. वाकाटक नृपतींच्या काळातील (इ,स. ४-५ वे शतक) काही रचना स्थापत्य आजही येथे बघता येतं.

रामटेक डोंगरी दुर्ग | Ramtek Fort | Forts near Nagpur | Forts of Vidarbha

शिवाय महाकवी कालीदास यांनी याच रामगिरीवर ‘मेघदूत’ हे काव्य रचल्याचं सांगतात. त्यांचे येथील सुंदर स्मारक, मेघदुतांचे शिलालेखातील प्रस्तर लेख पर्यटकांना आकर्षित करतात.

श्रीमंत रघुजी भोसले यांनी भंडारा-देवगड, झाडीमंडळ, वैनगंगा परिसरातील किल्ल्यांसह संपूर्ण भाग जिंकून पूर्व विदर्भात आपला राजकीय दबदबा निर्माण केला. त्यावेळी इ.स. १७३६ मध्ये रघुजी महाराज रामटेकला आले होते. यशस्वी झाल्यास गडावर श्रीरामाच्या प्रतिमा बसवू आणि देवालयाचा जीर्णोद्धार करु असा नवस ते बोलले होते. रामटेकची आताची दुर्गरचना ही भोसलेकालीन दिसते. अर्थात यादव काळात म्हणजेच देवगिरी साम्राज्यात पूर्वीच्या देवालय प्रतिमा असाव्यात. या ठिकाणी कुठे युद्ध झाल्याचा पुरावा नाही.

रामटेक डोंगरी दुर्ग | Ramtek Fort | Forts near Nagpur | Forts of Vidarbha

रामटेकजवळच खिंडसी जलाशय असून तेथे बोटिंगचा आनंद घेता येतो. टीप: श्रीक्षेत्र रामटेकबद्दल आणखी माहिती आपणास मंदिर विभागाही मिळेल.

कसे पोहोचाल | How to reach Ramtek Fort in Marathi

नागपूर ते रामटेक अंतर ५० किमी आहे. बस आणि खासगी वाहनाने सुमारे दीड तासात येथे पोहोचतो. रेल्वेचाही पर्याय आहे.

तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️