माणिकगड | Manikgarh Fort | Forts near Nagpur | Forts in Vidarbha

विदर्भातील किल्ले | Forts near Nagpur | Forts of Vidarbha

माणिकगड

चंद्रपूर या जिल्ह्याच्या ठिकाणापासून दक्षिणेस राजुरा नावाचे गाव आहे. या गावाच्या नैऋत्य दिशेला गडचांदूरपासून १० ते १२ किमी अंतरावर जिवती गावाकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर उजव्या बाजूला घनदाट अरण्यात माणिकगड किल्ला आहे. समुद्र सपाटीपासून ५०७ मीटर उंच हा दुर्ग पूर्वी गोंडांच्या अधिपत्याखाली होता. पण हा किल्ला त्यापूर्वीही माना राजवंशाच्या नाग जमातीपैकी एक गहिलु राजाने नवव्या शतकात बांधला असावा,असे मानतात. कारण याच्या मुख्य प्रवेश द्वाराच्या उजव्या भागाला दोन फणा काढलेल्या नागाची आकृती स्पष्ट दिसते. शादुर्ल हत्तीवर आक्रमण करणारी मुद्रा हे गोंडांचे वैशिष्ट्य या द्वारावर दिसत नाही. वनविभागाचे फाटक ओलांडून डावीकडे वळल्यावर अतिसुंदर प्रस्तर शिल्पीत प्रवेशद्वार लागते. हे स्थापत्य यादवपूर्व काळातील (इ.स. ११ व १२ वे शतक) आहे. प्रवेशद्वारात निवासी घुमट्या असून त्यात तत्कालीन पहारेकऱ्यांच्या निवासाची व्यवस्था असावी. संपर्ण दुर्ग काळ्या चिरेबंद प्रस्तरांनी तटबंदीत आहे. दुसऱ्या प्रवेशद्वारातून आत जाताच एक तोफ आहे. बुरुजापासून १ किमीवर एक पाताळगंगा नावाची विहीर आहे. या विहिरीत एक समांतर भुयारी मार्ग आहे. बोकड या भुयारात सोडला की थेट जंगलात वाहणाऱ्या नाल्यातून निघतो, अशी लोककथा आहे. त्यामुळे या नाल्याचे नाव बोकड डोहनाला असे पडले आहे. आजूबाजूला घनदाट जंगल असल्याने सतर्क राहावे लागते. किल्ल्याच्या बाह्यांगी उतारावर श्री विष्णुंचे हेमाडपंथी स्थापत्य शैलीचे मजबूत मंदिर आहे.

Manikgarh Fort, Forts of Vidarbha near Nagpur

मुळात हे क्षेत्र यादवपूर्व काळात माना राजवंशाच्या अधिपत्याखाली होते. माना हे नागवंशाचे असून माणिक्यादेवी आणि बस्तरची दंतेश्वरी या त्यांच्या कुलदेवता आहेत. तिच्या नावावरुनच किल्ल्याला माणिकगड म्हणत असावे. स्थानिक लोकांच्या मते मंक्याल या गोंड राजाने हा किल्ला बांधला म्हणून त्याला माणिकगड म्हणतात. माणिकगड हा चंद्रपूर जिल्ह्यातील सर्वोत्तम किल्ला मानला जातो. ५ एकरात त्याचे क्षेत्रफळ पसरले आहे. सभोवताल हिरव्याकंच वनराईने तो नटला आहे.

Manikgarh Fort, Forts of Vidarbha near Nagpur

कसे पोहोचाल | How to reach Manikgarh Fort near Nagpur

मणिकगड चंद्रपूरपासून ३५ किमी अंतरावर आहे. गडचांदूरपासून खासगी वाहनाने थेट किल्ल्याजवळील पार्किंग क्षेत्रात जाता येते. किल्ला वनविभागाच्या अखत्यारित असल्याने जुजबी शुल्क आकारले जाते. संपूर्ण किल्ला बघायला दोन ते तीन तास लागतात.

केव्हा जायचे | When to go to Manikgarh fort near Nagpur

हा किल्ला सकाळी ९ ते सायंकाळी ५ वाजेपर्यंत खुला असतो.

तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️