पवनीचा किल्ला व स्तुप | Pauni Fort and Stupa | Forts near Nagpur | Forts in Vidarbha

विदर्भातील प्राचीन गावांत भंडारा जिल्ह्यातील पवनीची गणना होते. वैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेल्या या गावाला दक्षिणेची काशी म्हटल्या जाते. हे गाव २५०० वर्षांपासून म्हणजेच मौर्य काळापासून अस्तित्वात आहे. गावात टेकडीवर (जगन्नाथ टेकडी) नारायणाचे मंदिर दिसते तेथे एक अतिविशाल स्तुपस्थापत्य होते. शुंग-मौर्य-सातवाहनाच्या काळातला हा स्तुप त्यावेळी कसा दिसत असेल याची प्रचिती तेथील उत्खननात सापडलेल्या पुरावशेषांवरुन येते.

Pavni Fort and Stupa | Forts of Vidarbha

गावात शिरल्याबरोबर उजव्या बाजूला प्रचंड व मजबूत बांधकामाचा तटबंदी असलेला पवनीचा किल्ला दृष्टीस पडतो. भव्य कमानी प्रवेशद्वारातून आत गेले की चढण सुरू होते. उभय बाजूचे गवाक्ष,व्हरांडे,जंग्या जाळ्या यांनी सुशोभित प्रवेशद्वार म्हणजे किल्ल्याची व आजच्या पवनी गावाची ऐटबाज वास्तू आहे. पवनीचा किल्ला हा भुइकोट असावा कारण श्रीगणेशाच्या अर्वाचीन देवळासमोर साधारण यादव काळातील विटांच्या बांधकामाचा बलदंड बुरुज दिसतो. ही वास्तू भोसले अथवा गोंडकालीन नसावी.

पवनीचा प्राचीन भूतकाळ राजा पवनच्या काळापासून आहे, ज्याच्यावरून या शहराचे नाव पडले असे मानले जाते. सामान्यतः पवन राजा किल्ला म्हणून ओळखला जाणारा हा किल्ला तेथील रहिवाशांना आक्रमणांपासून वाचवण्यासाठी एक धोरणात्मक दृष्टीकोन ठेवून बांधण्यात आला होता. त्याच्या तीन बाजूंनी खंदक आणि चौथ्या बाजूला शक्तिशाली वैनगंगा नदी आहे, जी प्राचीन वास्तुकलेची संरक्षणात्मक तेजस्वीता दर्शवते.

Pavni Fort and Stupa | Forts of Vidarbha

पवनी किल्ल्याला भेट देणे म्हणजे इतिहास, अध्यात्म आणि निसर्गाचा प्रवास आहे. काळाच्या ओघात किल्ल्याचे सौंदर्य अजूनही टिकून आहे. किल्ल्याचे बुरुज, भिंती आणि अवशेष त्याच्या एकेकाळी शक्तिशाली अस्तित्वाची आठवण करून देतात, जे शतकानुशतके येथे राहणाऱ्या सैनिक, व्यापारी आणि शासकांच्या जीवनाची झलक देतात. या अवशेषांचा शोध घेतल्यास, त्याच्या उत्कर्षाच्या काळात किल्ल्याचे स्थापत्यशास्त्रीय वैभव आणि धोरणात्मक महत्त्व जाणून घेता येते.

लष्करी महत्त्वाव्यतिरिक्त,पवनी हे एक प्रमुख आध्यात्मिक केंद्र आहे, जिथे १५० हून अधिक मंदिरे आहेत. अवश्य भेट द्यावी अशा मंदिरांमध्ये भांगाराम माता मंदिर आहे, जे या प्रदेशातील पूजनीय देवीला समर्पित आहे आणि विठ्ठल गुजरी येथील दत्तात्रय मंदिर आहे, जे आध्यात्मिक साधकांसाठी शांत विश्रांती देते. नीलकंठ मंदिर त्याच्या गुंतागुंतीच्या कोरीवकामासाठी प्रशंसित आहे, तर पंचमुखी गणेश मंदिर त्याच्या पंचमुखी गणेश मूर्तीने वेगळे दिसते. इतर उल्लेखनीय मंदिरांमध्ये मुरलीधर, वैजेश्वर, राम आणि चंडकाई मंदिरे समाविष्ट आहेत, प्रत्येकाचे धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आहे.

कसे पोहोचाल | How to reach to Pavni Fort and Stupa

पवनी येथे हवाई, रेल्वे आणि रस्त्याने सहज पोहोचता येते. जवळचे विमानतळ नागपूरमधील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. ते सुमारे ८२ किमी अंतरावर आहे. विमानतळापासून पवनीला आरामदायी प्रवासासाठी टॅक्सी आणि बसेस उपलब्ध आहेत.

रेल्वेने प्रवास करणाऱ्यांसाठी, सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आमगाव येथील पवनी रोड आहे. ते नागपूर-नागभीड रेल्वे मार्गावर स्थित आहे. नियमित रेल्वे सेवा या स्थानकाला प्रमुख शहरांशी जोडतात, ज्यामुळे रेल्वे प्रवास हा एक चांगला पर्याय बनतो.

पवनीला जाणारी रस्ते वाहतूक उत्तम आहे. हे राष्ट्रीय महामार्ग २४७ वर आहे. राज्य परिवहन बसेस आणि खाजगी वाहनांमुळे प्रवास करणे सोपे होते. पवनी, भंडारा आणि नागपूर दरम्यान नियमित बस सेवा चालतात. यामुळे बस प्रवास हा एक परवडणारा आणि कार्यक्षम पर्याय बनतो.

रोड ट्रिप प्रेमींसाठी, पवनीचा प्रवास हा एक निसर्गरम्य आनंद आहे. आजूबाजूचे निसर्गरम्य दृश्ये एकूण अनुभव वाढवतात.

अनेक वाहतुकीच्या पर्यायांसह, पवनी किल्ल्याला भेट देणे सोपे आहे.

केव्हा जायचे | When to visit Pauni Fort

पवनी येथे उष्णकटिबंधीय हवामान असते, त्यामुळे हिवाळ्यातील महिने (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी) भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम असतात. या काळात हवामान आल्हाददायक असते, ज्यामुळे किल्ला आणि मंदिरांचे आरामदायी अन्वेषण करता येते.

पावसाळा ऋतू (जून ते सप्टेंबर) हिरवळ घेऊन येतो, ज्यामुळे सभोवतालच्या सौंदर्यात भर पडते, परंतु मुसळधार पावसामुळे प्रवास करणे कठीण होऊ शकते. उन्हाळा (मार्च ते मे) खूप गरम असू शकतो, म्हणून सकाळी किंवा संध्याकाळी उशिरा भेटींचे नियोजन करणे उचित आहे.

तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️

विदर्भातील किल्ले | Forts near Nagpur | Forts of Vidarbha