गोंड राजाचा किल्ला | Gond Raja Fort Nagpur | Forts near Nagpur | Forts in Vidarbha

विदर्भातील किल्ले | Forts near Nagpur | Forts of Vidarbha

नागपूर शहरातील पहिली भव्य वास्तू म्हणजे गोंड राजे बख्त बुलंद शाह (बुऱ्हानशाह) यांचा महालातील किल्ला. हा मातीचा किल्ला भुईकोट प्रकारात मोडतो. १७०२ मध्ये गोंड राजे बख्त बुलंद शाह यांनी नागपूरला राजधानीचा दर्जा दिला असला, तरी हा किल्ला मात्र त्यापूर्वी बांधण्यात आला होता.

इ.स.च्या १५ व्या, १६ व्या शतकात छिंदवाडाजवळील देवगड या किल्ल्यावर गोंडांची अधिसत्ता होती तरी नागपूरला लष्करी ठाणे म्हणून महत्व होते.

⚔️ इतिहास व लढाया | History of Gond Raja Fort Nagpur

१६३७ साली खानदौराने नागपूर किल्ल्यावर आक्रमण करण्याचे ठरविले व आपल्या सैन्यासह बुटीबोरीला तळ ठोकला. त्यावेळी देवाजी हा या किल्ल्याचा ठाणेदार होता. त्याला खानदौराने शांतीचा संदेश पाठवून किल्ला आपल्या ताब्यात देण्यास सांगितले. देवाजीने नकार दिल्याने खानदौराच्या सैन्याने किल्ल्याला वेढा दिला. किल्ल्याच्या उत्तरकेडील बुरूज त्यांनी बारुद लावून पाडला व खानदौराचे सैन्य आत घुसले. या सैन्याने गोंड सैन्याची कत्तल केली. याबाबत कळताच गोंड राजे कोकशहा देवगडवरून नागपूरला आले व त्यांनी खानदौराची भेट घेतली. खानाला त्यांनी १ लाख रुपये किमतीची भेट, ५० हजार रुपये रोख, १ हजार हत्ती दिले व दर तीन वर्षांनी मोगलांच्या खजिन्यात ४ लाख रुपये जमा करण्याचे वचन दिले. त्यामुळे खानाने हा किल्ला गोंड राजांना परत दिला.

असा हा ऐतिहासिक किल्ला जाटबाने बांधला होता. सोळाव्या शतकात देवगडमध्ये तुळोजीचे राज्य होते. नागपूर, भानारा (भंडारा) हे त्याच्या राज्याचे प्रदेश होते. पराक्रमी गोंडवीर जाटबाला तुळोजींनी नागपूरला ठाणेदार म्हणून पाठविले व त्यांनीच जाटबाला नागपूरला किल्ला बांधण्यास सांगितले होते. आज महालातील कल्याणेश्वर मंदिराच्या पुढील मार्गावर असलेल्या या किल्ल्याला त्यावेळी ४५ फूट उंचीचे चार भक्कम बुरूज होते. किल्ल्याभोवती परकोट व त्या भोवती २४ फूट रूंद खंदक होता. या किल्ल्याचा आता एक बुरूज शिल्लक आहे. त्यावर त्यावेळच्या खानदौरासोबत झालेल्या युद्धात वापरली गेलेली मरियम तोफ आजही अस्तित्वात आहे. ही तोफ पंचधातूंची आहे. ही तोफ चारही दिशांना ३६० अंशात कोठेही फिरवता येते.

🏛️ महाल परिसर | Mahal Area Nagpur

महालमध्ये फाटे शाळेपासून (चौक) पश्चिमेस कल्याणेश्वराच्या मंदिरापर्यंत हा परिसर आहे. हे देऊळ प्रत्यक्ष श्रीमंत भोसलेंच्या नगारखान्यात आजही आहे. कल्याणेश्वर महाद्वार म्हणजे भोसलेंच्या देत्रदीपक राजवाड्याचे नगारखाना द्वार. हा राजवाडा १७९० च्या अखेरीस बांधून पूर्ण झाला. बख्त बुलंद शाह यांचे पुत्र चाँद सुल्तान यांनी किल्ल्याभोवतीच्या परकोटाला आठ दरवाजे बांधले होते. आज गांधी गेट किंवा शुक्रवार दरवाजा म्हणून परिचित प्रवेशद्वार हे किल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार होते. भंडार दरवाजा, दसरा दरवाजा, छोटी खिडकी, तुळशीबाग, भुत्या दरवाजा, गाडीखाना, शुक्रवार दरवाजा, बुधवार दरवाजा व इतवार दरवाजा अशी आठ प्रवेशद्वारे या किल्ल्याला होती. आतील महालापुढे आलीशान दरबार होता. दरबाराच्या पुढे संगमरवरी फवारा होता. आता दरबार नसला तरी फवारा अजूनही आहे. पूर्व दक्षिण भागात असलेल्या बगिचातील झाडांना पाणी देण्यासाठी छोटे कालवे होते. दक्षिणेकडे पायऱ्या असलेली विहीर आहे. याच भागात पूर्वी टांकसाळ होती. तेथे तांब्याची नाणी तयार व्हायची. महालाच्या मागील भागात चाँद सुलतानचे पुत्र मीर बहादूरचा मकबरा आहे. मीर बहादूरचे लग्न ठरले होते. त्यामुळे त्याला हळद लागली होती. तशा स्थितीत बख्त बुलंद शाहंचा दासीपुत्र वलीशाहने त्याची हत्या केली. किल्ल्यावर याच ठिकाणी मीर बहादूरची समाधी आहे. ती जागा हल्दीवाले बाबा का मकबरा म्हणून ओळखली जाते.

Gond Raja Fort, Nagpur

📍 सध्याची स्थिती

सध्या या किल्ल्यात बख्त बुलंद शाह यांचे वंशज राहतात. या महालातील दिवाणखान्यात जाताना दोन्ही बाजूला सिंहाच्या प्रतिकृती आहेत. किल्ल्याच्या पश्चिमेकडे मशीद आहे. राजघराण्यातील सदस्यांसाठी ती बांधण्यात आली होती. १९९३ साली तेथे नवीन मशीद बांधण्यात आली. राजनगर भागातही गोंड राजांचा एक महाल होता. तेथून ज्या मार्गाने राजे या महालात यायचे तो मार्ग आजही किंग्जवे म्हणून ओळखला जातो. राजे शुक्रवार दरवाजापाशी आले की नगारे वाजवून महाराज येत असल्याची वर्दी दिली जायची. गोंड राजा जाटबा हा महाराणा प्रताप आणि अकबराच्या समकालीन होता.

🗺️ कसे जायचे | How to Reach Gond Raja Fort Nagpur

महालमध्ये पकवासा हॉस्पिटलजवळ हा किल्ला आहे. रेल्वेस्टेशनवरून रिक्षाने १० मिनिटांत पोहोचता येईल. हा किल्ला बघायला गेलात की जवळच असलेले गांधी गेट जुमा दरवाजा, केशव द्वार, चिटणवीस वाडा, श्रीमंत महाराणी सती काशीबाई साहेब भोसले समाधी बघायला विसरू नका. आठवड्याचे सर्व दिवस येथे भेट देता येईल. नागपूरची ही आद्य वास्तू असलेला हा भुईकोट तुम्ही बघितला का? 

कंमेंट्स मध्ये तुमचे मत नक्की कळवा !