विदर्भातील २६ किल्ले तुम्ही बघितलेत का? | Forts near Nagpur | Forts in Vidarbha

विदर्भातील किल्ले | Forts near Nagpur | Forts of Vidarbha

विदर्भात एक समुद्र दुर्ग सोडल्यास किल्ल्यांचे जवळपास सर्वच प्रकार आढळतात. येथील किल्ल्यांचा इतिहास प्राचीन आहे. सातवाहन, वाकाटक, बहामनी, मुघल ते भोसले अशा विविध कालखंडांशी हा इतिहास जोडलेला आहे. नरनाळा, नगरधन (नंदीवर्धन), पवनी, आदम आणि चंद्रपूरचे किल्ले हे या प्रदेशातील ऐतिहासिक वारशाचे प्रमुख साक्षीदार आहेत, जे भौगोलिकदृष्ट्या सातपुडा आणि सपाट प्रदेशात वसलेले आहेत. चंद्रपूर आणि गडचिरोली जिल्ह्यातील वनदुर्ग म्हणजे पर्यटक आणि विशेषत: ट्रेकर्ससाठी आव्हान आहेत. तुम्हाला यापैकी किती किल्ले माहिती आहेत? कोणत्या किल्ल्यांना तुम्ही भेटी दिल्या आहेत? हे किल्ले बघितले नसतील तर नक्की बघा!

या किल्ल्यांच्या रुपात पर्यटनाची एक मोठी संधी उपलब्ध आहे. तिचा लाभ घ्या.

मध्ययुगीन व उत्तर मध्ययुगीन काळात विदर्भावर वेगवेगळ्या राजवंशांनी आपल्या सत्ता स्थापन केल्या व किल्ले बांधले. जवळपास २६ किल्ले आहेत. यापैकी ९ किल्ले एकट्या नागपूर जिल्ह्यात आहेत.

Pauni Fort near Nagpur
Pauni Fort near Nagpur

Forts near Nagpur

अंदाजे १२-१३ व्या शतकात पूर्व विदर्भावर माना जातीच्या नागवंशीय राजांनी सत्ता स्थापन केली. त्यांनी विदर्भात वैरागड, गडबोली, राजोली, माणिकगड, सुरजागड इत्यादी ठिकाणी किल्ल्यांची बांधणी केली.

१३ व्या शतकात खिलजीच्या आक्रमणानंतर महाराष्ट्रात मुस्लीम राजवटीचा उदय झाला व पश्चिम विदर्भावर त्यांनी आपली सत्ता स्थापन केली. खिलजी, तुघलक आणि बहमनी राजसत्तांनी काही किल्ल्याची बांधणी केली. त्यामध्ये गाविलगड, नरनाळा, बाळापूर इत्यादी किल्ल्याचा समावेश होतो.

Pauni Fort near Nagpur

Nagpurkar Bhosle Forts

नागपूरकर भोसल्यांनी १८ व्या शतकाच्या पूर्वार्धात विदर्भावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित करून अनेक किल्ल्यांचे नुतनीकरण केल्याचे उल्लेख सापडतात. त्यामध्ये नगरधन, पवनी, रामटेक, गाविलगड इत्यादी किल्ल्यांचा समावेश होतो. मध्ययुगीन काळात महाराष्ट्रात मुस्लीम राजवटींना सत्ता स्थापन करताना अनेक लढायांना सामोरे जावे लागले. त्यामुळे मुस्लीम व मराठा काळातील किल्ले अतिशय मजबूत, तसेच शत्रूच्या आक्रमणापासून सावध राहण्याकरिता केलेल्या सर्व उपाययोजनांनी युक्त आहेत. पूर्व विदर्भात मोठ्या प्रमाणात भुईकोट प्रकारातील किल्ले निदर्शनास येतात.

आज बदलत्या काळात पर्यटनातून रोजगाराला शासनदरबारी महत्व प्राप्त झाले आहे. विदर्भातील आणि बाहेरुन येथे येणाऱ्या पर्यटकांसाठी या किल्ल्यांची सैर निश्चितच आनंददायी ठरेल.


१. नागपूरचा सीताबर्डी किल्ला
२. नागपूरचा गोंड राजाचा किल्ला
३. उंबरठा (उमरेडचा किल्ला)
४. नगरधनचा भूईकोट
५. भिवगड
६. देवलापारची गढी
७. आमनेरचा किल्ला
८. श्रीक्षेत्र रामटेक
९. महदागड
१०. सानगडीचा डोंगरी किल्ला
११. अंबागड
१२. प्रतापगड
१३. पवनीचा किल्ला
१४. बल्लारशाह किल्ला
१५. माणिकगड
१६. वैरागड
१७. सुरजागड
१८. गडबोली
१९. राजोली
२०. टिपागढ
२१. माहुरगड
२२. पितरांचा किल्ला द्रुग
२३. गाविलगड
२४. नरनाळा दुर्ग
२५. देवगड
२६. बाळापूरचा किल्ला

संदर्भ: श्रीपाद चितळे - विदर्भातील किल्ले

सविता ‘देव’ हरकरे
Consulting Editor
What’s Up मराठी
संपर्क

तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️

Comments

Post a Comment

तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️

Feed
Community
Search
Tours
🔍 शोधा
✕
लेख लोड होत आहेत...
✕
🤖

📲 WhatsApp वर रोज Quiz, Polls आणि मजेशीर माहिती

GK Quiz, Polls, नवीन लेख आणि खास तथ्ये थेट तुमच्या WhatsApp वर! 😊

रोज नवीन काहीतरी मिळवा
👉 आत्ता Subscribe करा

✍️ तुमचा प्रवास अनुभव प्रकाशित करू इच्छिता?

तुमची कथा आम्हाला पाठवा आणि ती हजारो वाचकांपर्यंत पोहोचवा 😊

👉 अनुभव पाठवा
💡
आजचा मराठी शब्द by WhatsUp मराठी
या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
उत्तर पाहण्यासाठी कार्ड flip करा ↻
📌 अर्थ:
🌿 उगम:
🔄 समानार्थी:
अवखळ|खोडकर व मुक्त स्वभावाचा|देशज मराठी|चंचल|Eg. तिचे अवखळ हसू सगळ्यांना आवडते.
लाघव|नम्र गोडवा|संस्कृत|मृदुता|Eg. त्यांच्या बोलण्यात विलक्षण लाघव आहे.
नितळ|पूर्ण स्वच्छ व निर्मळ|देशज मराठी|शुद्ध|Eg. डोंगरातील पाणी नितळ आहे.
तरल|अत्यंत सूक्ष्म व भावपूर्ण|संस्कृत|कोमल|Eg. तिची कविता तरल भावनांनी भरलेली आहे.
रम्य|आनंददायी सुंदर|संस्कृत|मनोहर|Eg. सह्याद्रीचे दृश्य रम्य वाटते.
ओंजळ|हाताचा कप्पा|देशज मराठी|हातभर|Eg. त्याने ओंजळीत पाणी घेतले.
हळुवार|अत्यंत अलगद|देशज मराठी|मंद|Eg. हळुवार वारा वाहत होता.
मंजुळ|गोड आणि सुरेल|संस्कृत|मधुर|Eg. तिचा आवाज मंजुळ आहे.
मृद्गंध|पहिल्या पावसातील मातीचा सुगंध|संस्कृत|मातीकस्तुरी|Eg. मृद्गंध दरवळला.
आभाळमाया|असीम प्रेम|देशज मराठी|अपार माया|Eg. आईची आभाळमाया विसरता येत नाही.
धुंद|पूर्ण तल्लीन|देशज मराठी|मग्न|Eg. तो संगीतात धुंद झाला.
झुळूक|मंद वाऱ्याची लहर|देशज मराठी|समीर|Eg. थंड झुळूक आली.
नभ|आकाश|संस्कृत|गगन|Eg. नभ निरभ्र होते.
उमाळा|भावनांचा अचानक उफाळ|देशज मराठी|आवेग|Eg. त्याला आनंदाचा उमाळा आला.
साजिरी|सुंदर व मोहक|देशज मराठी|गोजिरी|Eg. ती साजिरी दिसत होती.
गंधाळलेला|सुगंधाने भरलेला|देशज मराठी|दरवळता|Eg. फुलांनी गंधाळलेले अंगण होते.
कवडसा|प्रकाशाची हलकी झलक|देशज मराठी|किरण|Eg. सूर्याचा कवडसा पडला.
जिव्हाळा|आत्मीय ओढ|देशज मराठी|आपुलकी|Eg. गावाशी त्यांचा जिव्हाळा आहे.
लय|तालबद्ध गती|संस्कृत|ताल|Eg. गाण्याची लय सुंदर होती.
कोमेजलेला|ताजेपणा हरवलेला|देशज मराठी|म्लान|Eg. कोमेजलेली फुले दिसत होती.
दरवळ|मंद सुगंध|देशज मराठी|सुगंध|Eg. चाफ्याचा दरवळ पसरला.
सावळा|गडद सौंदर्य असलेला|देशज मराठी|श्याम|Eg. सावळ्या ढगांनी आकाश भरले.
सतेज|तेजस्वी व टवटवीत|संस्कृत|प्रसन्न|Eg. तिचा चेहरा सतेज दिसत होता.
मधुमालती|सुगंधी वेल|संस्कृत|फुलवेल|Eg. अंगणात मधुमालती फुलली होती.
गुंफण|सुंदर विणलेली रचना|देशज मराठी|रचना|Eg. कथानकाची गुंफण अप्रतिम आहे.
हुरहूर|मनातील ओढ|देशज मराठी|व्याकुळता|Eg. जुन्या दिवसांची हुरहूर लागली.
निवांत|पूर्ण शांत|देशज मराठी|शांत|Eg. गावातील निवांत वातावरण सुखावह असते.
तुषार|पाण्याचे सूक्ष्म थेंब|संस्कृत|शिंतोडे|Eg. धबधब्याचे तुषार अंगावर पडले.
मंतरलेला|जादुई भासणारा|देशज मराठी|मोहक|Eg. पावसाळ्यातला सह्याद्री मंतरलेला वाटतो.
लवलवता|हलका डोलणारा|देशज मराठी|डुलणारा|Eg. दिव्याची ज्योत लवलवत होती.
उमेद|आशावादी ऊर्जा|फारसीमार्गे मराठी|आशा|Eg. तरुणांमध्ये उमेद आहे.
गोजिरी|नाजूक सुंदर|देशज मराठी|साजिरी|Eg. गोजिरी बाहुली सगळ्यांना आवडली.
मोहोर|फुलांचा पहिला बहर|देशज मराठी|बहर|Eg. आंब्याला मोहोर आला आहे.
सुगंधी|सुगंध असलेले|संस्कृत|दरवळते|Eg. सुगंधी फुले बहरली.
अमृततुल्य|अत्यंत मधुर|संस्कृत|अतिगोड|Eg. गावचा चहा अमृततुल्य लागतो.
झंकार|घणघणता नाद|संस्कृत|निनाद|Eg. घंटांचा झंकार झाला.
सहजसुंदर|नैसर्गिक सुंदर|देशज मराठी|स्वाभाविक|Eg. तिचे सहजसुंदर हास्य खुलले.
आसमंत|सभोवतालचा परिसर|संस्कृत|परिसर|Eg. आसमंत शांत होता.
सुकुमार|नाजूक व कोमल|संस्कृत|कोवळा|Eg. सुकुमार फुलांचा गंध दरवळला.
निर्झर|वाहता झरा|संस्कृत|झरा|Eg. डोंगरातून निर्झर वाहत होता.
नादमय|संगीतपूर्ण|संस्कृत|सुरेल|Eg. सभागृह नादमय झाले.
मनोहर|मन जिंकणारे|संस्कृत|रम्य|Eg. मनोहर दृश्य पाहून सारे थक्क झाले.
स्पंदन|हलकी जाणीव किंवा धडधड|संस्कृत|धडधड|Eg. संगीताचे स्पंदन जाणवत होते.
चैतन्य|जीवनशक्ती|संस्कृत|ऊर्जा|Eg. वसंत ऋतूत निसर्गात चैतन्य येते.
मृदुल|मऊ व कोमल|संस्कृत|नाजूक|Eg. मृदुल वाळूवर पावले उमटली.
अलवार|अत्यंत हळुवार|देशज मराठी|मंद|Eg. ती अलवार हसली.
स्वैर|बंधनमुक्त|संस्कृत|मुक्त|Eg. पक्षी स्वैर उडत होते.
सुरभि|सुगंध|संस्कृत|दरवळ|Eg. फुलांची सुरभि दरवळली.
दीप्ती|प्रकाशमान तेज|संस्कृत|तेज|Eg. तिच्या डोळ्यांत दीप्ती होती.
प्राजक्त|सुगंधी फुलझाड|संस्कृत|पारिजात|Eg. अंगणात प्राजक्त फुलला होता.
निरभ्र|पूर्ण स्वच्छ|संस्कृत|ढगविरहित|Eg. निरभ्र आकाश सुंदर दिसत होते.

अजून इंटरेस्टिंग...

चंद्रपुरातील पाषाणयुगीन मानवाचे गाव माहिती आहे का? ‘बोर’ नावाचे मूळ गाव सापडले | प्रा. सुरेश चोपणे | Author: Prof. Suresh Chopane | Chandrapur Stone Age Discovery | Vidarbha Tourism | Maharashtra Tourism | Incredible India

Image
पुरातत्त्व संशोधन आणि पर्यटनाला मिळणार नवी दिशा चंद्रपूर म्हटले की गोंड राजांची राजधानी, किल्ला आणि मध्ययुगीन इतिहास डोळ्यांसमोर उभा राहतो. मात्र येथील इराई आणि झरपट नदीच्या संगमाजवळील ‘बोर रीठ’ या स्थळावरील संशोधनामुळे चंद्रपूरचा इतिहास आणखी हजारो वर्षे मागे जात असल्याचे संकेत मिळत आहेत. इतिहास अभ्यासक व संशोधक प्रा. सुरेश चोपणे यांच्या संशोधनानुसार या परिसरात पाषाणयुग, सातवाहन, वाकाटक आणि यादव काळातील मानवी वस्तीचे पुरावे आढळले आहेत. या दाव्यांची अधिकृत पुरातत्त्वीय पडताळणी आणि उत्खनन झाल्यास चंद्रपूरच्या इतिहासाला नवे परिमाण मिळू शकते. त्याचबरोबर हे स्थळ विदर्भातील महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय पर्यटन केंद्र म्हणून विकसित होण्याचीही मोठी संधी आहे. या संशोधनाबद्दल प्रा. सुरेश चोपणे यांनी दिलेली माहिती जाणून घेऊ. इराई–झरपट संगम परिसराचा पुरातत्त्वीय वारसा चंद्रपूर हे महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भातील एक प्राचीन आणि ऐतिहासिक शहर आहे. नैसर्गिक संपत्ती, सांस्कृतिक वारसा आणि ऐतिहासिक परंपरा यामुळे या शहराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. वर्धा, वैनगंगा आणि इरई नदीच्या परिसरात वसलेले हे शहर प्रा...
...पुढे वाचा

काळ्या कोळशाच्या साम्राज्यात निसर्गाचा महाचमत्कार | Mahatma Gandhi Eco Park | Author: Sakhi | Mine Tourism | Vidarbha Tourism | Maharashtra Tourism

Image
‘माइन-टूरिझम’ने रचला जागतिक कीर्तीचा नवा इतिहास जिथे कधी काळ्या कोळशाची धूळ, अथांग खड्डे आणि अजस्र यंत्रांच्या कानठळ्या बसवणाऱ्या आवाजाचे साम्राज्य होते, तिथे आज डोळे दिपवणारी विलोभनीय हिरवाई आणि आधुनिक विज्ञानाचा एक अद्भुत आविष्कार आकाराला आला आहे. वेस्टर्न कोलफील्ड्स लिमिटेडने (वेकोलि) नागपूर आणि चंद्रपूरच्या खाण पट्ट्यात सुरू केलेले ‘माइन-टूरिझम’ (खाण पर्यटन) आता केवळ जुन्या चौकटीत उरलेले नाही.   Mine Tourism आता २०२६ ला चित्र काय? तर, भंगारात निघणाऱ्या कोळसा वॅगन्सचे अलिशान आणि देखण्या ‘टूरिस्ट डब्यांमध्ये’ झालेले रूपांतर आणि संपूर्ण खाण परिसराचे ‘कार्बन सिंक’मध्ये झालेले रूपांतर; या अभूतपूर्व कायापालटासह हे अनोखे मॉडेल आंतरराष्ट्रीय पर्यटनाच्या नकाशावर एका अत्यंत प्रगत अवतारात दिमाखात झळकत आहे. विदर्भाच्या मातीतून आकाराला आलेली ही निसर्गाची किमया आणि विज्ञानाचा थरार संपूर्ण राज्याला आणि देशातील पर्यटकांना भुरळ पाडत आहे. 'कचऱ्यातून कांचन' या संपूर्ण प्रकल्पाचे सर्वात मोठे आणि मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे इथल्या ‘टॉय ट्रेन’चा झालेला संपूर्ण मेकओव्हर! पूर्वी ज्या जुन्या, गंजलेल्या ...
...पुढे वाचा

गोठवणाऱ्या थंडीत आयफेल टॉवरचा अद्‌भूत नजारा... पुस्तकांच्या पलीकडे, जगाच्या जवळ | Author: Yash Naseri | Eiffel Tower Paris | International & Global Tourism

Image
आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात शिक्षण हे केवळ वर्गखोल्यांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. जगभरातील विविध देश, संस्कृती, परंपरा आणि जीवनशैली यांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेत शिक्षण घेणे हीच आता आधुनिक शिक्षणाची नवी दिशा ठरत आहे. यालाच ‘शिक्षण पर्यटन’ (Educational Tourism) असे म्हटले जाते. शिक्षणासोबतच नवीन ठिकाणे पाहणे, विविध संस्कृतींचा अनुभव घेणे, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मैत्री निर्माण करणे आणि स्वतः च्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांगीण विकास घडवणे हे शिक्षण पर्यटनाचे महत्त्वाचे पैलू आहेत. मला अशाच एका शैक्षणिक प्रवासाची संधी लाभली. भारतातील MDI Gurgaon येथे इंटरनॅशनल बिझनेसचे शिक्षण घेत असताना मी एक्स्चेंज प्रोग्रामद्वारे फ्रान्समध्ये शिकायला आलो आहे. सध्या मी पॅरिसमधील प्रसिद्ध ESCP Business School मध्ये व्यवस्थापन (Management) विषयाचे शिक्षण घेत आहे. सोबतच पॅरिसमधीलच Worldline company येथे माझी इंटर्नशिपही सुरू आहे. जगभरातील विविध देशांतील विद्यार्थ्यांसोबत शिकण्याचा आणि वेगवेगळ्या संस्कृतींचा अनुभव घेण्याची ही एक अनोखी संधी आहे. शिक्षणासोबतच युरोपमधील विविध शहरांना भेट देणे, नवीन लोकांना भेट...
...पुढे वाचा

फणिंद्रपुरातील संतमहात्म्यांची समाधीस्थळं तुम्ही बघितली काय? | Author: Mrunalini Waghmare | Samadhis in Old Nagpur | Vidarbha Tourism

Image
नागपूरच्या आध्यात्मिक आत्मगौरवाचा इतिहास महाराष्ट्राची उपराजधानी व सतत आणि निरंतर विकसित होणारे भारतातले एक महत्त्वाचे महानगर म्हणजे नागपूर होय. पण काय तुम्हाला माहित आहे काय की, नागपूरचे आधीचे नाव होते फणिंद्रपूर . याबाबत अनेक दस्तऎवजात उल्लेख आढळतो. ‘फणिपुरे महाग्रामे, समस्ता: पुरवासिन:’ अशी ओळही प्रसिध्द आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुमारास कदाचित नागपूर हा उल्लेख करणे प्रारंभ झाले असावे. आज जरी हा भाग मनुष्यवस्तीनी गजबजलेला असला तरी कोणी एकेकाळी येथे घनदाट अरण्य होते. परंतु नागपूर येथे जरी पूर्वी अरण्य व वन असले तरी ही  तपोभूमी होती. इथे पूर्वी गुफाही होत्या. या गुफांमध्ये तपश्चर्या करणारे अनेक साधु-संत॒-ॠषी-मुनी-तपस्वी राहत असावेत. कालांतराने येथे मनुष्य वस्ती व तिचा सर्वांगिण विकास, प्रगत व प्रगल्भ अशी जीवनपद्धती विकसित होत गेली. त्याचाच अलीकडचा वारसा म्हणजे जुन्या नागपुरात घरोघरी दिसणारी समाधी स्थळे होत. अनेक पुरातत्त्वांच्या पुराव्यानुसार नागपूर येथे रामायण काळापासून वस्ती असल्याचे आढळते . गझेटिअर (१९०३) यात नोंद आहे की रामायणात नागपूरचा उल्लेख आला आहे. २००८ मध्ये राष्ट्रसंत ...
...पुढे वाचा

नागपुरातील मोहिते वाडा : संघ शाखेची जन्मभूमी | Author: Amol Pusadkar | Mohite Wada, Birthplace of the Rashtriya Swayamsevak Sangh | Heritage Tourism | Maharashtra Tourism

Image
नागपूरची ओळख जशी संत्र्याचे शहर अशी आहे तशीच नागपूरची आणखी एक ओळख म्हणजे ही “ राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ ” या जगातील सगळ्यात मोठ्या स्वयंसेवी संघटनेची जन्मभूमी आहे. नागपूरमधील जुने नागपूर ज्याला ‘ महाल ’ असे संबोधतात त्या महालमध्ये मोहितेचा वाडा कोणता असे विचारले तर कदाचित आज कोणी सांगणार नाही. परंतु संघाशी संबंधित लोकांना माहिती आहे की ज्याला आज लोक ‘ संघ बिल्डिंग ’ किंवा संघ मुख्यालय किंवा डॉक्टर हेडगेवार भवन म्हणून ओळखतात ही वास्तु म्हणजेच मोहितेंचा वाडा आहे. याच्या डाव्या बाजूला भारत महिला विद्यालय व उजव्या बाजूला सुप्रसिद्ध भुऱ्याचा गणपती आहे. बडकस चौकापासून पूर्वेला हे ठिकाण आहे. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या इतिहासात नागपूर येथील “मोहिते वाडा” या स्थळाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. संघ स्थापनेनंतर दैनंदिन शाखेची संकल्पना ज्या ठिकाणी प्रत्यक्ष आकाराला आली, ते हे ऐतिहासिक स्थान होय. जेथील मातीला पूजनीय डॉक्टर हेडगेवार यांचा पदस्पर्श झालेला आहे असे हे स्थान आजही स्वयंसेवकांसाठी प्रेरणास्थान मानले जाते. Dr. Keshav Baliram Hedgewar १९२६ मध्ये दैनंदिन शाखा सुरू | First Sangh Shakha i...
...पुढे वाचा

चंद्रपूरच्या जंगलात दडलेले गायमुख श्री महादेव मंदिर | नरेंद्र चांदेवार | Gaaymukh Shri Mahadev Mandir | Author: Narendra Chandewar | Temples in Vidarbha | Temples in Maharashtra

Image
चंद्रपूर जंगल क्षेत्र म्हटलं की महादेवाची पिंड गर्द जंगलात सुद्धा दिसून येतात. त्यांची नावे सुद्धा वेगवेगळी आणि स्थानिक संस्कार दिसून येतात - जसे पातळेश्वर, गुप्तेश्वर, मार्कंडेश्वर इत्यादी. गोंड या संरचनेत पेरसापेन महादेव अशी नावे आहेत. गायमुख हा प्रकार सुद्धा अशाच संरचनेचा भाग आहे. भारत देशात विशेषतः महाराष्ट्रात गायमुख संरचना कोकण ते पूर्व विदर्भ दिसून येतात. गायमुख बाबत पौराणिक कथा :-यास अनेक स्रोत दिसून येतात त्यापैकी एक अख्यायिका खाली दिलेली आहे. महाभारतातील युद्धामध्ये अनेक अस्त्र/ शस्त्रांचा वापर करण्यात आला विशेषतः ब्रह्मास्त्र आणि त्यामुळे सृष्टीची खूप हानी झालेली होती. ती भरून काढण्याकरिता ऋषीं मुनींनी तपश्चर्या करून भगवान महादेवाना प्रसन्न करून सृष्टीची हानी भरून काढण्याची विनंती केली. याकरिता भुगर्भ पाण्याचे झरे निर्माण केले आणि गाईच्या मुखातून पाणी येईल अशी व्यवस्था केली. यालाच गायमुख संरचना म्हटली जाते. गायमुख श्री महादेव मंदिर चंद्रपूर वन विभागांतर्गत येणाऱ्या चिचपल्ली वन परिक्षेत्रातील उथळपेठ या गावाच्या शेजारी डोंगराळ परिसरात गायमुख हे प्रसिद्ध व ऐतिहासिक स्थळ आहे. ग...
...पुढे वाचा

दुष्काळाच्या पलीकडचा मराठवाडा: पावसाळ्यात खुलणारे अनोखे पर्यटनविश्व | Author: Dr. Mrunalini Fadnavis | Marathwada Tourism | Maharashtra Tourism

Image
मराठवाड्याचं नाव घेतलं की डोळ्यासमोर उभं राहतं ते दुष्काळ, पाणीटंचाई आणि रखरखीत भूमीचं चित्र. मात्र हीच ओळख मराठवाड्याचं संपूर्ण वास्तव सांगत नाही. पावसाळ्याच्या आगमनानंतर हा प्रदेश नव्या रूपात खुलतो. हिरवाईने नटलेले डोंगर, फेसाळत कोसळणारे धबधबे, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गजबजलेले जलाशय आणि जागतिक वारसा लाभलेल्या ऐतिहासिक वास्तू यामुळे मराठवाडा पर्यटकांना एक वेगळाच अनुभव देतो. अजिंठा-वेरूळच्या लेण्यांपासून म्हैसमाळच्या धुक्याने वेढलेल्या टेकड्यांपर्यंत, नाथसागरच्या विस्तीर्ण जलाशयापासून सहस्त्रकुंडच्या रौद्र सौंदर्यापर्यंत अनेक ठिकाणं पावसाळ्यात नव्याने जिवंत होतात. मराठवाड्याच्या या दुर्लक्षित पण समृद्ध पर्यटन वारशाची ओळख करून घेणं आज काळाची गरज आहे. मराठवाड्याला ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. छ. संभाजीनगर (औरंगाबाद), जालना, बीड, नांदेड, धाराशिव (उस्मानाबाद), लातूर, परभणी, हिंगोली या मराठवाड्यातल्या आठ जिल्ह्यांत बरीच लहान मोठी पर्यटनस्थळे आणि धार्मिक स्थळे आपल्याला बघायला मिळतात. सुरुवातीपासूनच इथल्या स्थानिक नेत्यांनी इथे कधीच लक्ष दिलं नाही. त्यामुळे जिथे सामान्य सुख सोयी मिळण्याचीच भ...
...पुढे वाचा

‘ये है मुंबई मेरी जान’ अनुभवांची अखंड सफर | Author: Himgauri Deshpande | Yeh Hain Mumbai Meri Jaan | Maharashtra Tourism | Incredible India

Image
पर्यटन हे सांस्कृतिक देवाणघेवाणसाठी एक उत्तम मार्ग आहे. दैनंदिन जीवनातील धावपळ आणि तणावातून मुक्त होऊन विरंगुळा मिळवण्यासाठी पर्यटन उत्तम माध्यम आहे. म्हणूनच पर्यटनाला एका फिरत्या शाळेची उपमा दिली जाते. असं म्हणतात की, आनंद आणि समाधान मानण्यात असतं. बरेचदा तीर्थक्षेत्री, किल्ले, नद्या, डोंगर पर्वतरांगा आपण अनेकदा पाहिलेलं असतं. दर्शनाचा कधी आनंद घेतो, तर निसर्गरम्य वातावरणात मन प्रसन्न करून येतो. डोंगरावर चढताना मनात पेटून उठलेली ऊर्जा प्रत्येक आयुष्यात येणाऱ्या खासखळग्यांना असंच सामोरं जाण्याची जिद्द देऊन जाते. अनेक वेळा, त्याच त्याच ठिकाणी जाऊन सुद्धा आपल्याला वेगळाच आनंद उपभोगायला मिळतो, अनुभव शिकवून जातात. Gateway of India भारतातील सर्वात व्यस्त शहर म्हणून परिचित मुंबई हे अनेकांचं निवासस्थान आहे, कुणाचं माहेर, कुणाचं सासर, कुणाचं अर्थार्जनाचं स्थान, तर कुणी शिक्षणासाठी या शहरात जाऊन पोहोचतं. माझ्या या लेखात मी मात्र एक पर्यटक म्हणून मला मुंबईचा आलेला अनुभव लिहिण्याचा प्रयत्न करणार आहे. मुंबईची संस्कृती परंपरा, धर्म, व्यंजन, संगीत आणि ललित कला यांचे मिश्रण आहे. सर्व जगाचे लक्ष असल...
...पुढे वाचा

कोराडीचे महालक्ष्मी जगदंबा मंदिर : धार्मिक पर्यटन आणि विकासाचा नवा अध्याय | Author: Ram Bhakre | Koradi Mahalaxmi Jagdamba Temple | Temples in Vidarbha | Temples in Maharashtra

Image
नागपूर जिल्ह्यातील कोराडीस्थित प्रसिद्ध महालक्ष्मी जगदंबा मंदिर हे विदर्भातील लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान मानले जाते. देवी महालक्ष्मी-जगदंबेच्या दर्शनासाठी दरवर्षी मोठ्या संख्येने भाविक येथे येतात. आता या पवित्र धार्मिक स्थळाचा विकास केवळ मंदिरापुरता मर्यादित न राहता धार्मिक, सांस्कृतिक, पर्यटन, सामाजिक आणि आर्थिक प्रगतीचे केंद्र म्हणून होत आहे.  विविध विकास प्रकल्पांमुळे कोराडी परिसराला आधुनिक पर्यटन स्थळाचे स्वरूप प्राप्त होत असून, भविष्यात हे ठिकाण महाराष्ट्रातील प्रमुख धार्मिक आणि मनोरंजन केंद्र म्हणून उदयास येण्याची चिन्हे दिसत आहेत. Mahalaxmi Jagdamba Devi Temple १६२ फूट उंच हनुमानाची भव्य मूर्ती कोराडी मंदिर परिसरात साकारली जात असलेली तब्बल १६२ फूट उंचीची भगवान श्री हनुमान यांची भव्य मूर्ती सर्वात मोठा आकर्षणबिंदू ठरणार आहे. देशातील सर्वात उंच हनुमान मूर्तींपैकी एक असलेल्या या स्मारकामुळे कोराडीची ओळख राष्ट्रीय स्तरावर निर्माण होणार आहे. धार्मिक श्रद्धा आणि भव्य वास्तुकलेचा मिलाफ या माध्यमातून अनुभवता येणार आहे. फाउंडेशनपासून २०६ फूट उंचीची ही मूर्ती असून प्रत्यक्ष मूर्त...
...पुढे वाचा

भगवद्गीतेच्या एका श्लोकाने घडवलेला इतिहास; ओपेनहायमर आणि ट्रिनिटी टेस्ट | मॅनहॅटन प्रोजेक्ट न्यू मेक्सिको | Author: Raajan | Trinity Site, New Mexico | First Nuclear Bomb Test 1945 | Manhattan Project

Image
 ६ जुलै १९४५. पहाटे ५ वाजून २९ मिनिटे. न्यू मेक्सिकोच्या वाळवंटात एक प्रचंड प्रकाश उमटला . सूर्य अजून उगवला नव्हता — पण तो प्रकाश हजार सूर्यांच्या तेजापेक्षाही भयंकर होता. एक महाकाय आगीचा गोळा आकाशात वर चढला, धुराचा ढग मशरूमसारखा आकाश व्यापू लागला. जमीन थरथरली. दहा किलोमीटर दूर उभे असलेले शास्त्रज्ञ जमिनीवर कोसळले. आणि त्याच क्षणी जे. रॉबर्ट ओपनहायमर यांच्या मनात आली भगवद् गीतेतील एक ओळ - ' आता मी मृत्यू झालो आहे, जगांचा विनाश करणारी'  त्या एका क्षणाने जगाचा इतिहास कायमचा बदलला. First Nuclear Bomb Test 1945 | Manhattan Project मृतांचा प्रवास | Jornada del Muerto जगातील पहिला अणुस्फोट न्यू मेक्सिकोमधील लॉस आलामोसपासून सुमारे ३४० किलोमीटर दक्षिणेला, अलामोगोर्दो बॉम्बिंग रेंजच्या निर्जन माळरानावर झाला. या जागेचे नाव आहे - ' जॉर्नाडा डेल मुएर्तो' , स्पॅनिश भाषेत याचा अर्थ आहे ' मृतांचा प्रवास'. जॉर्नाडा डेल मुएर्तो हे नाव योगायोगाने नव्हते. शतकांपूर्वी या भयंकर वाळवंटातून जाताना असंख्य स्पॅनिश जणांचे प्राण गेले होते, म्हणून हे नाव पडले. आणि आता, १९४५ मध्ये, य...
...पुढे वाचा