तुम्ही पण होऊ शकता पर्यटन उद्योजिका, महाराष्ट्र शासनाच्या ‘आई’ महिला पर्यटन धोरण | महाराष्ट्र स्टार्टप स्टोरीज | Tours & Travel Entrepreneurship for Women | Startups & Careers | Maharashtra Startup Stories
‘आई’ च्या पंखांनी महिला घेताहेत पर्यटन व्यवसायात उंच भरारी !
पहाटेची वेळ. सह्याद्रीच्या कुशीतल्या एका छोट्याशा गावात सुनीता चुलीवर चहा ठेवते आणि मोबाईलवर आलेल्या बुकिंगचा संदेश पुन्हा एकदा वाचते. कालपर्यंत शेतमजुरीवर संसार चालवणारी ही महिला आज स्वत: च्या छोट्याशा कृषी-पर्यटन केंद्राची मालकीण आहे. तिच्या घरातील रिकाम्या खोल्या आता पर्यटकांसाठी ‘होमस्टे’ बनल्या आहेत. गावातील महिलांनी मिळून तयार केलेल्या भाकरी, ठेचा, पिठलं आणि लोककलेच्या कार्यक्रमामुळे शहरातून येणारे पर्यटक भारावून जातात.
सुनीताच्या डोळ्यांतील आत्मविश्वास ही केवळ एका महिलेची कथा नाही; तर महाराष्ट्र शासनाच्या ‘आई’ महिला पर्यटन धोरणामुळे उभ्या राहत असलेल्या नव्या ग्रामीण अर्थक्रांतीची सुरुवात आहे. महिलांच्या हातात केवळ संसाराची नव्हे, तर अर्थव्यवस्थेची सूत्रेही यावीत, या उद्देशाने महाराष्ट्र शासनाने ‘आई’ महिला पर्यटन धोरण राबवले आहे. पर्यटन क्षेत्रात महिलांचा सहभाग वाढवणे, त्यांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करणे आणि ग्रामीण भागात रोजगारनिर्मिती करणे हा या धोरणाचा मुख्य हेतू आहे. राज्य शासनाच्या पर्यटन धोरण २०२३ मध्ये पर्यटन क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक आणि रोजगारनिर्मितीचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले असून, महिला उद्योजिकांसाठी स्वतंत्र प्रोत्साहन योजनांनाही चालना देण्यात आली आहे.
‘आई’ च्या पंखांनी महिला घेताहेत पर्यटन व्यवसायात उंच भरारी
व्यवसायांसाठी महिलांना कर्जसहाय्य | Funds for Starting Tourism Business
‘आई’ धोरणाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे महिलांना पर्यटन व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देणे. कृषी पर्यटन केंद्र, होमस्टे, फूड कोर्ट, स्थानिक हस्तकला विक्री, ट्रॅव्हल सेवा, गाईड सेवा, कॅफे किंवा ग्रामीण सांस्कृतिक पर्यटन अशा विविध व्यवसायांसाठी महिलांना कर्जसहाय्य दिले जाते. अनेक प्रकरणांत १५ लाख रुपयांपर्यंत बिनव्याजी अथवा व्याज परताव्यासह कर्ज उपलब्ध करून देण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.
‘आई’ च्या पंखांनी महिला घेताहेत पर्यटन व्यवसायात उंच भरारी
या धोरणामागे केवळ आर्थिक विचार नाही, तर सामाजिक परिवर्तनाचाही दृष्टिकोन आहे. ग्रामीण भागातील अनेक महिलांकडे कौशल्य असते; मात्र संधी नसते. एखाद्या महिलेला उत्तम स्वयंपाक करता येतो, पारंपरिक कला अवगत असते किंवा गावातील संस्कृतीची माहिती असते; पण त्या कौशल्याचे उत्पन्नात रूपांतर कसे करायचे, हे माहीत नसते. ‘आई’ धोरण अशा महिलांना प्रशिक्षण, मार्गदर्शन आणि बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करते. त्यामुळे महिलांमध्ये नेतृत्वगुण आणि उद्योजकतेचा आत्मविश्वास वाढत आहे. महाराष्ट्रात कोकण किनारपट्टी, सह्याद्री, विदर्भातील जंगलसंपदा, मराठवाड्याचा इतिहास, पश्चिम महाराष्ट्रातील कृषी संस्कृती आणि धार्मिक पर्यटन अशी प्रचंड वैविध्यपूर्ण पर्यटनस्थळे आहेत. या पर्यटनसाखळीत महिलांना जोडल्यास स्थानिक अर्थव्यवस्था अधिक सक्षम होऊ शकते, असा शासनाचा विश्वास आहे.
महिलांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद
राज्य सरकारच्या पर्यटन धोरणानुसार पुढील काही वर्षांत पर्यटन क्षेत्रातून लाखो रोजगार निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. विशेष म्हणजे या योजनेला महिलांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळताना दिसत आहे. अलीकडील वृत्तांनुसार, राज्यभरातून हजारो महिलांनी अर्ज केले असून शेकडो महिलांना कर्जमंजुरीही मिळाली आहे. होमस्टे, कृषी पर्यटन आणि स्थानिक खाद्यसंस्कृतीवर आधारित उद्योग उभारण्यात महिलांचा सहभाग वाढत आहे. ‘आई’ धोरणामुळे ग्रामीण पर्यटनालाही नवी ओळख मिळू लागली आहे. पर्यटकांना आता केवळ हॉटेलमध्ये राहण्याऐवजी गावातील जीवनशैली अनुभवण्याची संधी मिळते. बैलगाडीची सफर, शेतातील कामांचा अनुभव, लोककला, पारंपरिक जेवण आणि निसर्गाशी जवळीक यामुळे ग्रामीण पर्यटन अधिक आकर्षक ठरत आहे. याचा थेट फायदा स्थानिक महिलांना आणि गावाच्या अर्थव्यवस्थेला होत आहे.
‘आई’ च्या पंखांनी महिला घेताहेत पर्यटन व्यवसायात उंच भरारी
काय आहे महिला पर्यटन धोरणात? | What is the new 'Aai' policy by Government of Maharashtra?
कोणतीही महिला पर्यटन क्षेत्रात व्यवसाय करत असेल किंवा नवीन व्यवसाय करू इच्छित असेल तर अशा महिलांनी पर्यटन संचालनालयाच्या "आई" योजनेचा लाभ अवश्य घ्यावा.
१. या योजनेअंतर्गत महिलांच्या मालकीच्या व त्यांनी चालविलेल्या पर्यटन व्यवसाय उभारणीसाठी मान्यताप्राप्त बँकांमार्फत घेतलेल्या रु. १५ लाखापर्यंतच्या कर्जाच्या रक्कमेवरील व्याज परतावा १२% च्या मर्यादेत त्यांच्या आधार लिंक बँक खात्यात, पूर्ण कर्ज परतफेड होईपर्यंत, ७ वर्षे कालावधीपर्यंत किंवा व्याजाची रक्कम रु. ४.५ लाखाच्या मर्यादेत या तीन पर्यायांपैकी जे आधी घडेल तोपर्यंत करण्यात येईल.
२. पर्यटन संचालनालयाकडे नोंदणीकृत पर्यटन व्यवसायात कार्यरत महिला सहल मार्गदर्शक, महिला वाहन चालक, महिला सहल संचालक (टूर ऑपरेटर) व इतर महिला कर्मचाऱ्यांना केंद्र व राज्य शासनाच्या विमा योजनेमध्ये सहभागी करुन त्यांचा वार्षिक विमा हप्ता पहिले पाच वर्षे शासनामार्फत भरण्यात येईल.
महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळातर्फे प्रोत्साहन व सवलती
- औरंगाबाद येथील पर्यटक निवास, राज्यातील प्रथम पूर्णत: महिला संचालित पर्यटक निवास म्हणून व खारघर रेसिडेन्सीचे अर्का रेस्टॉरेंट पूर्णत: महिला संचालित असेल.
- महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाच्या टूर ऑपरेटरमार्फत आयोजित पर्यटन सर्कीट, पॅकेजेसमध्ये महिला पर्यटकांना २० टक्के सवलत. ही रक्कम महामंडळाद्वारे टूर ऑपरेटरला दिली जाईल.
- सर्व महिला पर्यटकांना महामंडळाच्या सर्व रिसॉटर्स/युनिटस्मध्ये आंतरराष्ट्रीय महिला दिनानिमित्त १ ते ८ मार्च या कालावधीत तसेच वर्षभरात इतर २२ दिवस असे एकूण ३० दिवस ऑनलाइन बुकिंगमध्ये ५० टक्के सवलत देण्यात येईल.
- महामंडळाच्या मालमत्तांच्या ठिकाणी महिला बचत गटांना हस्तकला, कलाकृती, प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ विक्रीसाठी स्टॉल/ जागा उपलब्ध करुन देण्यात येईल.
- महामंडळाच्या रिसॉर्टसमध्ये महिला पर्यटकांसाठी विशेष सुविधा.
- महिला पर्यटकांच्या विविध गटांसाठी अनुभवात्मक टूर पॅकेज.
कोणत्या व्यवसायांना मिळणार आर्थिक सहाय्य | Policy Eligibility
१. निवास आणि आदरतिथ्य (यामध्ये पर्यटकांसाठी राहण्याची सोय आणि संबंधित सेवांचा समावेश आहे.)
कॅरॅव्हॅन, बिच शॅक, पर्यटक सुविधा केंद्र, होम स्टे, निवास व न्याहारी, रिसॉर्ट, हॉटेल, मोटेल, हाऊस बोट, टेंट, ट्री हाऊस, हॉटेल, व्होकेशनल हाऊस, पर्यटन व्हिला, वूडन कॉटेजेस, पॉडस, महाभ्रमण (Cruises – निवास आणि प्रवास दोन्ही), होम स्टे (Upgradation) इ.
२. खाद्य आणि पेय सेवा (यामध्ये खाण्यापिण्याशी संबंधित सर्व व्यवसायांचा समावेश आहे.)
रेस्टॉरंट, उपहारगृह, फास्ट फूड, महिला चलित कॉमन किचन, कॅफे, बेकरी, स्नॅक्स कॉर्नर, उपहारगृह / खानावळ, हॉटेल आदी. यांना आवश्यक असलेले खाद्य पदार्थ संबंधित व्यवसाय, कॅटरिंग व्यवसाय, महाराष्ट्रीय मेनू आधारित भोजनालय/ ऑथेंटिक टिफीन सर्व्हीस.
३. साहसी आणि विशेष पर्यटन (यामध्ये विशिष्ट प्रकारच्या पर्यटन संकल्पनांचा समावेश आहे.)
साहसी पर्यटन (जमीन, हवा. जल), कृषी पर्यटन केंद्र, महाभ्रमण, आदिवासी/ निसर्ग पर्यटनाशी संबंधित प्रकल्प, मेडिकल पर्यटन, वेलनेस सेंटर, आयुर्वेद योग केंद्र, साहसी पर्यटन साहित्य खरेदी करणे (उदा.एटीव्ही, बनाना बोट,जेट स्की, स्पीड बोट आदी )
४. प्रवास व्यवस्थापन आणि मार्गदर्शन (पर्यटकांच्या प्रवासाचे नियोजन, वाहतूक आणि मार्गदर्शन करणाऱ्या सेवांचा समावेश आहे.)
टूर ऑपरेटर, ट्रॅव्हल एजंट, टूर मार्गदर्शक, क्रूज, टूर अँड ट्रॅव्हल एजंसी. टुरिस्ट ट्रान्स्पोर्टस ऑपरेटर, हाऊस बोट, ई-व्हेईकल्स, मोबाईल ॲण्ड स्टेशनरी, फ्लोटेल्स (flotels) आदी.
५. उत्पादन आणि कुटीर उद्योग (घरगुती स्तरावर उत्पादित केल्या जाणाऱ्या वस्तुंचा समावेश आहे.)
सोव्हिनिअर म्हणून मसाल्याचे पदार्थ, पापड, लोणची, विशेष मेणबत्ती /अगरबत्ती, पर्स/ पॉकेट, साडीवर नक्षीकाम (एम्ब्रॉयडरी), फॉल बिडिंग व्यवसाय, फुलांची सजावट, फरसाण, निवडलेले भरड धान्य (coarse grains), महिला संचलित पिंक पावडर रूम}
६. इतर पर्यटन व्यवसाय/ पुरक सेवा (पर्यटकांना प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षरित्या फायदेशीर ठरणारे इतर व्यवसाय.)
आर्ट ॲण्ड क्राफ्ट व्हिलेज, सोव्हिनिअर शॉप, इव्हेंट मॅनेजमेंट, हस्तनिर्मित कपडे (handcrafted clothes) (उदा. पैठणी), लाकडी खेळणी, बारली पेंटिग्स, आदिवासी कलाकृती. ई-बाईक्स / ई-बाईक क्लब, ई-सायकल्स.
‘आई’ निवडीचे निकष | How to apply for Maharashtra Government AAI programme?
पर्यटन व्यवसाय पर्यटन संचालनालयाकडे नोंदणीकृत असला पाहिजे. हा व्यवसाय महिलांच्या मालकीचा आणि त्यांनी चालविलेला असावा. महिलांच्या मालकीच्या व्यवसायामध्ये ५० टक्के व्यवस्थापकीय व इतर कर्मचारी महिला असणे आवश्यक आहे. पर्यटन व्यवसायासाठी आवश्यक सर्व परवानग्या प्राप्त असाव्यात.
अर्ज करण्याकरिता लागणारी कागदपत्रे
- आधार कार्ड
- पॅन कार्ड
- उद्योग नोंदणी प्रमाणपत्र/ वीज बिल/ दूरध्वनी बिल/ महाराष्ट्र दुकाने आणि आस्थापना नोंदणी प्रमाणपत्र/ जागेचे मालकीपत्र / मालकाचे संमतीपत्र /सातबारा उतारा
- अन्न सुरक्षा कायद्यांतर्गत परवाना (आवश्यकतेनुसार)
- https://gras.mahakosh.gov.in/echallan/ या लिंकवर नोंदणी शुल्क (रु. ५०/-) ऑनलाईन पध्दतीने भरणा केल्याची चलनाची प्रत
- व्यवसाय महिलांच्या मालकी हक्काचे असल्याचे दर्शविणारे प्रतिज्ञापत्र रु. १००/- च्या स्टॅम्प पेपरवर
- जीएसटी क्रमांक (आवश्यकतेनुसार)
- रद्द केलेला चेक
- प्रकल्प संकल्पना (५०० शब्द)
- https://www.nidhi.tourism.gov.in/ या संकेत स्थळावर नोंदणी केली असल्यास त्याची प्रत अर्जासोबत जोडावी.
संपर्क
सदर योजनेच्या अधिक माहिती करिता / अर्ज करण्याकरिता “आई” महिला धोरणाच्या
नागपूरच्या समन्वयिका श्रीमती. प्रगती गो. पाचबुधे (मो. 9373990673) यांच्याशी संपर्क करता येईल
For state: Maharashtra Tourism AAI Policy
Nice policy
ReplyDeleteही योजना छान आहे
ReplyDeleteGood
ReplyDeleteGood initiative by mah govt
ReplyDeleteThis is great for women entrepreneurs
ReplyDeleteछान योजना आहे सरकारची
ReplyDeleteछान लेख..आईच्या पंखांना भरारीचे बळ🌺🌺
ReplyDeleteGreat project
ReplyDeleteचांगली योजना
ReplyDeletegreat project by mah govt
ReplyDelete