चंद्रपुरातील पाषाणयुगीन मानवाचे गाव माहिती आहे का? ‘बोर’ नावाचे मूळ गाव सापडले | प्रा. सुरेश चोपणे | Author: Prof. Suresh Chopane | Chandrapur Stone Age Discovery | Vidarbha Tourism | Maharashtra Tourism | Incredible India

पुरातत्त्व संशोधन आणि पर्यटनाला मिळणार नवी दिशा

चंद्रपूर म्हटले की गोंड राजांची राजधानी, किल्ला आणि मध्ययुगीन इतिहास डोळ्यांसमोर उभा राहतो. मात्र येथील इराई आणि झरपट नदीच्या संगमाजवळील ‘बोर रीठ’ या स्थळावरील संशोधनामुळे चंद्रपूरचा इतिहास आणखी हजारो वर्षे मागे जात असल्याचे संकेत मिळत आहेत. इतिहास अभ्यासक व संशोधक प्रा. सुरेश चोपणे यांच्या संशोधनानुसार या परिसरात पाषाणयुग, सातवाहन, वाकाटक आणि यादव काळातील मानवी वस्तीचे पुरावे आढळले आहेत. या दाव्यांची अधिकृत पुरातत्त्वीय पडताळणी आणि उत्खनन झाल्यास चंद्रपूरच्या इतिहासाला नवे परिमाण मिळू शकते. त्याचबरोबर हे स्थळ विदर्भातील महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय पर्यटन केंद्र म्हणून विकसित होण्याचीही मोठी संधी आहे. या संशोधनाबद्दल प्रा. सुरेश चोपणे यांनी दिलेली माहिती जाणून घेऊ.

इराई–झरपट संगम परिसराचा पुरातत्त्वीय वारसा

चंद्रपूर हे महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भातील एक प्राचीन आणि ऐतिहासिक शहर आहे. नैसर्गिक संपत्ती, सांस्कृतिक वारसा आणि ऐतिहासिक परंपरा यामुळे या शहराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. वर्धा, वैनगंगा आणि इरई नदीच्या परिसरात वसलेले हे शहर प्राचीन काळापासून मानवी वस्तीचे केंद्र राहिले आहे.

Stone Age Vessels in Chandrapur

प्राचीन काळात हा प्रदेश दक्षिण भारत आणि मध्य भारत यांना जोडणाऱ्या व्यापारी मार्गांवर असल्यामुळे व्यापार, संस्कृती आणि धर्म यांची देवाणघेवाण येथे होत असे. सातवाहन, वाकाटक आणि राष्ट्रकूट यांसारख्या राजघराण्यांच्या प्रभावाखाली हा प्रदेश काही काळ होता. या काळात शेती, व्यापार, धार्मिक स्थळे आणि सांस्कृतिक जीवनाचा विकास झाला. वेळोवेळी झालेल्या संशोधनातून या शहराच्या प्राचीनतेबाबत आजवर अनेक रोचक खुलासे झाले आहेत.

संशोधनाच्या याच श्रृंखलेत आता चंद्रपुरातील इराई आणि झरपट नदीच्या संगमाजवळ पूर क्षेत्राच्या बाहेर अतिप्राचीन गावाचे संशोधन करताना बोर नावाचे मूळ चंद्रपूरचे एक नष्ट झालेले गाव आढळले आहे. एक इतिहास अभ्यासक म्हणून मी या ठिकाणी अनेक दिवसांपासून अभ्यास करीत होतो. यातून मी अशा निष्कर्षाप्रत पोहोचलो  की, संगमाजवळ आढळलेले हे प्राचीन गाव १० हजार वर्षांपूर्वीचे पाषाण युगीन आदीमानव, २ हजार वर्षांपूर्वीचे सातवाहन, वाकाटक आणि यादव काळातील असावे. आज हे गाव बोर रिठ म्हणून गावकऱ्यांना माहिती असून ते गवळी गाव असेल असे त्यांना वाटते. परंतु माझ्या संशोधनात तिथे १० हजार वर्षापूर्वीची पाषाणयुगीन अवजारे, ३ हजार वर्षादरम्यानच्या दगडांच्या वस्तू, २ हजार वर्षांपूर्वीची मडकी, प्राण्यांची हाडे, दात आणि लोह वितळणाऱ्या भट्टीचे लोह खडक आढळले आहेत.

मंदिराचे अवशेष | Temple Remains in Chandrapur

Temple Remains in Chandrapur

येथे प्राचीन काळात एक मंदिर होते. त्यातील दोन शिवलिंग आणि मंदिराचे काही अवशेष सुद्धा तिथे पडलेले असून हनुमान मंदिर अलीकडच्या काळातील बांधलेले आहे. स्थानिक शेतकऱ्यांनी यापूर्वी येथे प्राचीन नाणी आणि अलंकार सापडल्याची माहितीही दिली आहे. या परिसरात आज शेती होत असली तरी अनेक ठिकाणी जुन्या बांधकामांचे (घरांचे) ढिगारे आणि मातीचे उंचवटे दिसून येतात. त्यामुळे येथे पूर्वी मानवी वस्ती अस्तित्वात असावी, अशी शक्यता बळावते. अजून उत्खनन केल्यास अनेक पुरावे मिळू शकतात, असे माझे ठाम मत आहे. मी पुरातत्व विभाग आणि इतिहास अभ्यासकांना इथे अभ्यास करण्याचे निमंत्रण सुद्धा दिलेले आहे.

इराई आणि झरपट या नद्या प्राचीन काळापासून मानवी वस्तीला पोषक ठरल्या असाव्यात. दाताळा, नागाळा, देवाडा, आरवट तसेच पापामिया टेकडी परिसरातही प्रागैतिहासिक आणि प्राचीन संस्कृतीचे संकेत देणारे अवशेष आढळतात. या सर्व स्थळांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास चंद्रपूर परिसरातील मानववस्तीचा इतिहास हजारो वर्षे मागे नेणारे पुरावे उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. 'बोर रिठ' येथे पाषाणयुगापासून सातवाहन, वाकाटक आणि यादव काळापर्यंतच्या विविध कालखंडांतील पुराव्यांचे संकेत आढळत असल्याने हे स्थळ संशोधनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे ठरू शकते.

५० हजार वर्षापासून मानवाची वस्ती

झरपट आणि इराई नदीच्या काठावर पाषाणयुगीन काळात, मध्य पाषाण युगात ५० हजार वर्षापासून मानवाची वस्ती होती. पुढे ५ हजार वर्षांपासून येथे आदिवासी वस्ती करून राहायला लागले. पूर्वी सर्वत्र बारमाही नद्यांजवळच गावे असायची. ३ हजार वर्षांपूर्वी झरपट नदीजवळ पापामिया टेकडीजवळ(आजचे मेडिकल कॉलेज) गाव होते. इराई नदीजवळ आजच्या आरवट गावाजवळ, होमिओपॅथी कॉलेजजवळ तसेच पठाणपुरा गेटच्या जवळ केवळ १.२ किमी अंतरावर आणि संगमापासून १ किमी अंतरावर बोर रीठ आहे. संगमाजवळ सुद्धा एक माना गाव होते. बहुदा लालपेठ, बाबूपेठ कदाचित ह्याच गावांना हिंदू काळात लोकपूर आणि इंदूपूर म्हणत असावे. चंद्रपूर जिल्ह्यात गोंड राजांपूर्वी भद्रावती आणि भटाडा हे सर्वात मोठे गाव आणि व्यापार केंद्र होते, तसेच चंद्रपूर येथे सुद्धा पूर क्षेत्राच्या बाहेर आदिवासी गावे, हिंदू गावे होती.


Stone Age Vessels in Chandrapur

पाषाणयुगीन वस्ती

चंद्रपूर शहराचा इतिहास पाहिल्यास लक्षात येते की, इराई आणि झरपट या दोन नद्यांमुळे येथे मोठ्या संख्येने पाषाणयुगीन आदिमानव राहत होते. दाताळा, नागाळा, देवाडा आणि आरवट ह्या सर्व क्षेत्रात देशातील सर्वात मोठे पाषाणयुगीन स्थळ असून इथे मला सर्वाधिक पाषाणयुगीन अवजारे सापडली आहेत. त्याच प्रकारे झरपट नदीच्या आधारे पापामियाजवळ दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे पाषाणयुगीन स्थळ आढळले. इथेसुद्धा एक गाव होते कारण ह्याच ठिकाणी शिवलिंग आणि हत्तीचे शिल्प मला सापडले आहे. या वस्त्या पाच ते दोन हजार वर्षादरम्यान तयार झाल्या.

सातवाहन ते यादव काळ

आजच्या चंद्रपूर जवळील प्राचीन वस्ती हे बोर रिठ आहे. कारण इथे एकाच ठिकाणी पाषाण युगीन अवजारे, २००० वर्षापूर्वीचे सातवाहनकालीन पुरावे, दीड हजार वर्षांदरम्यानचे वाकाटक आणि बाराव्या शतकानंतरचे यादव कालीन पुरावे आढळले आहेत. त्यावरुन बोर रिठ हे सर्वाधिक प्राचीन आणि आजच्या चंद्रपूर शहराचे मूळ गाव आहे असे पुराव्या वरून कळते. प्राचीन काळात चंद्रपूर परिसरावर सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट यांसारख्या अनेक राजघराण्यांचा प्रभाव होता. वाकाटकांच्या काळात विदर्भात कला, साहित्य आणि धर्म यांची मोठी भरभराट झाली. या काळात बौद्ध, जैन आणि हिंदू धर्मांचा प्रभाव या प्रदेशात वाढला. परिसरात मंदिरे, शिलालेख आणि धार्मिक केंद्रांची निर्मिती झाल्याचे पुरातत्त्वीय पुरावे उपलब्ध आहेत.

गोंड राजे ते भोसले

चंद्रपूरच्या इतिहासात गोंड राजांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तेराव्या शतकात गोंड राजा खांडक्या बल्लाळशाह यांनी चंद्रपूर शहराची स्थापना केली आणि येथे राजधानी वसवली. त्यांनी शहराभोवती मजबूत दगडी तटबंदी, भव्य प्रवेशद्वारे आणि किल्ल्याची उभारणी केली. आजही चंद्रपूरचा किल्ला, तटबंदी आणि ऐतिहासिक दरवाजे गोंड स्थापत्यकलेची साक्ष देतात. गोंड राजांच्या कारकीर्दीत कला, संस्कृती, प्रशासन आणि व्यापार यांचा मोठ्या प्रमाणावर विकास झाला.

अठराव्या शतकात मराठ्यांनी चंद्रपूरवर सत्ता प्रस्थापित केली. त्यानंतर ब्रिटिश काळात शहराचा प्रशासकीय आणि औद्योगिक विकास झाला. कोळशाच्या खाणी, जंगलसंपत्ती आणि वाहतूक व्यवस्था यांमुळे चंद्रपूरचे आर्थिक महत्त्व वाढले. स्वातंत्र्यानंतर हे शहर महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या औद्योगिक केंद्रांपैकी एक बनले.

गोंडकालीन, भोसले आणि ब्रिटिशकालीन इतिहास आज माहिती असला तरी चंद्रपूरचे मूळ गाव हे बोर रिठ हेच असल्याचे पुरावे मला मिळाले आहेत. आज मी ज्या पद्धतीने ग्रामीण भागात शोध आणि संशोधन करीत आहे त्यावरून अनेक नवी माहिती आणि नवे पुरावे मिळत आहेत.

पर्यटनासाठी नवे आकर्षण | Heritage Tourism Opportunity in Chandrapur

आज चंद्रपूरमध्ये येणारे बहुतांश पर्यटक ताडोबा व्याघ्र प्रकल्प, प्राचीन किल्ला आणि धार्मिक स्थळांना भेट देतात. भविष्यात 'बोर रिठ' आणि इराई–झरपट संगम परिसराचा पुरातत्त्वीय वारसा जतन करून त्याचा विकास करण्यात आला, तर हे ठिकाण इतिहास, पुरातत्त्व आणि निसर्ग यांचा संगम असलेले एक वेगळे पर्यटनस्थळ बनू शकते.

तुमचे मत कमेंटमध्ये लिहा आणि मित्रांसोबत शेअर करा.

प्रा. सुरेश चोपणे
इतिहास अभ्यासक आणि संशोधक
चंद्रपूर

Comments

  1. AnonymousJuly 9, 2026 at 5:19 PM

    महत्त्वाचे शोध कार्य. देशाचा प्राचीन इतिहास आणि संस्कृती अशा संशोधनातूनच समोर येते.

    ReplyDelete
    Replies
    1. WhatsUp मराठी टीमJuly 11, 2026 at 9:26 PM

      "
      Jul 5, 2026
      तुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! 🙏
      अशाच आणखी वाचनासाठी आमच्या WhatsApp समुदायात सहभागी व्हा आणि विशेष अपडेट्स व ऑफर्स मिळवण्यासाठी subscribe करा. 🌿

      Delete
  2. AnonymousJuly 9, 2026 at 9:30 PM

    great work, congratulations

    ReplyDelete
  3. AnonymousJuly 10, 2026 at 10:13 AM

    संशोधनात्मक अभ्यासपूर्ण माहिती 🌺🌺

    ReplyDelete
  4. AnonymousJuly 10, 2026 at 2:45 PM

    Great work and important information about Chandrapur.

    ReplyDelete
  5. AnonymousJuly 10, 2026 at 8:37 PM

    खूप छान माहिती

    ReplyDelete
  6. AnonymousJuly 11, 2026 at 9:25 PM

    khhup chhan abhyas

    ReplyDelete
  7. WhatsUp मराठी टीमJuly 11, 2026 at 9:27 PM

    "
    Jul 5, 2026
    तुमच्या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद! 🙏
    अशाच आणखी वाचनासाठी आमच्या WhatsApp समुदायात सहभागी व्हा आणि विशेष अपडेट्स व ऑफर्स मिळवण्यासाठी subscribe करा. 🌿

    ReplyDelete
  8. AnonymousJuly 13, 2026 at 2:14 PM

    संशोधन पूर्ण माहिती

    ReplyDelete

Post a Comment

🌍✍️ तुमचं मत नक्की कळवा. तुमची ओळख न सांगताही तुमचा अभिप्राय देऊ शकता.

Feed Community
Search
Tours
✕
🤖

📲 WhatsApp वर रोज Quiz, Polls आणि मजेशीर माहिती

GK Quiz, Polls, नवीन लेख आणि खास तथ्ये थेट तुमच्या WhatsApp वर! 😊

रोज नवीन काहीतरी मिळवा
👉 आत्ता Subscribe करा

✍️ तुमचा प्रवास अनुभव प्रकाशित करू इच्छिता?

तुमची कथा आम्हाला पाठवा आणि ती हजारो वाचकांपर्यंत पोहोचवा 😊

👉 अनुभव पाठवा
आजचा मराठी शब्दआजचा प्रश्न
या शब्दाचा अर्थ काय आहे?तुम्हाला याचे उत्तर माहीत आहे का?
उत्तरासाठी कार्ड उलटा
अर्थउत्तर
उगमअधिक माहिती
समानार्थीश्रेणी
वाक्यात उपयोग
WhatsUp मराठी पुन्हा उलटा
जानेवारी|फेब्रुवारी|मार्च|एप्रिल|मे|जून|जुलै|ऑगस्ट|सप्टेंबर|ऑक्टोबर|नोव्हेंबर|डिसेंबर
WORD|अवखळ|खोडकर व मुक्त स्वभावाचा|देशज मराठी|चंचल|तिचे अवखळ हसू सगळ्यांना आवडते.
WORD|लाघव|नम्र गोडवा|संस्कृत|मृदुता|त्यांच्या बोलण्यात विलक्षण लाघव आहे.
WORD|नितळ|पूर्ण स्वच्छ व निर्मळ|देशज मराठी|शुद्ध|डोंगरातील पाणी नितळ आहे.
WORD|तरल|अत्यंत सूक्ष्म व भावपूर्ण|संस्कृत|कोमल|तिची कविता तरल भावनांनी भरलेली आहे.
WORD|रम्य|आनंददायी सुंदर|संस्कृत|मनोहर|सह्याद्रीचे दृश्य रम्य वाटते.
WORD|ओंजळ|दोन्ही हातांचा केलेला कप्पा|देशज मराठी|हातभर|त्याने ओंजळीत पाणी घेतले.
WORD|हळुवार|अत्यंत अलगद|देशज मराठी|मंद|हळुवार वारा वाहत होता.
WORD|मंजुळ|गोड आणि सुरेल|संस्कृत|मधुर|तिचा आवाज मंजुळ आहे.
WORD|मृद्गंध|पहिल्या पावसातील मातीचा सुगंध|संस्कृत|मातीकस्तुरी|पहिल्या सरीनंतर मृद्गंध दरवळला.
WORD|आभाळमाया|असीम, अपार प्रेम|देशज मराठी|अपार माया|आईची आभाळमाया विसरता येत नाही.
WORD|धुंद|पूर्ण तल्लीन|देशज मराठी|मग्न|तो संगीतात धुंद झाला.
WORD|झुळूक|मंद वाऱ्याची लहर|देशज मराठी|समीर|संध्याकाळी थंड झुळूक आली.
WORD|नभ|आकाश|संस्कृत|गगन|पहाटे नभ निरभ्र होते.
WORD|उमाळा|भावनांचा अचानक उफाळ|देशज मराठी|आवेग|त्याला आनंदाचा उमाळा आला.
WORD|साजिरी|सुंदर व मोहक|देशज मराठी|गोजिरी|ती साजिरी दिसत होती.
WORD|गंधाळलेला|सुगंधाने भरलेला|देशज मराठी|दरवळता|फुलांनी गंधाळलेले अंगण होते.
WORD|कवडसा|प्रकाशाची हलकी झलक|देशज मराठी|किरण|फटीतून सूर्याचा कवडसा पडला.
WORD|जिव्हाळा|आत्मीय ओढ|देशज मराठी|आपुलकी|गावाशी त्यांचा जिव्हाळा आहे.
WORD|लय|तालबद्ध गती|संस्कृत|ताल|गाण्याची लय सुंदर होती.
WORD|कोमेजलेला|ताजेपणा हरवलेला|देशज मराठी|म्लान|फुलदाणीत कोमेजलेली फुले दिसत होती.
WORD|दरवळ|पसरणारा मंद सुगंध|देशज मराठी|सुगंध|चाफ्याचा दरवळ पसरला.
WORD|सावळा|गडद सौंदर्य असलेला|देशज मराठी|श्याम|सावळ्या ढगांनी आकाश भरले.
WORD|सतेज|तेजस्वी व टवटवीत|संस्कृत|प्रसन्न|तिचा चेहरा सतेज दिसत होता.
WORD|मधुमालती|सुगंधी फुलांची वेल|संस्कृत|फुलवेल|अंगणात मधुमालती फुलली होती.
WORD|गुंफण|सुंदर विणलेली रचना|देशज मराठी|रचना|कथानकाची गुंफण अप्रतिम आहे.
WORD|हुरहूर|मनातील अस्वस्थ ओढ|देशज मराठी|व्याकुळता|जुन्या दिवसांची हुरहूर लागली.
WORD|निवांत|पूर्ण शांत|देशज मराठी|शांत|गावातील निवांत वातावरण सुखावह असते.
WORD|तुषार|पाण्याचे सूक्ष्म थेंब|संस्कृत|शिंतोडे|धबधब्याचे तुषार अंगावर पडले.
WORD|मंतरलेला|जादुई भासणारा|देशज मराठी|मोहक|पावसाळ्यातला सह्याद्री मंतरलेला वाटतो.
WORD|लवलवता|हलका डोलणारा|देशज मराठी|डुलणारा|दिव्याची ज्योत लवलवत होती.
WORD|उमेद|आशावादी ऊर्जा|फारसीमार्गे मराठी|आशा|तरुणांमध्ये नवी उमेद आहे.
WORD|गोजिरी|नाजूक व सुंदर|देशज मराठी|साजिरी|गोजिरी बाहुली सगळ्यांना आवडली.
WORD|मोहोर|फुलांचा पहिला बहर|देशज मराठी|बहर|आंब्याला मोहोर आला आहे.
WORD|अमृततुल्य|अत्यंत मधुर|संस्कृत|अतिगोड|गावचा चहा अमृततुल्य लागतो.
WORD|झंकार|घणघणता नाद|संस्कृत|निनाद|मंदिरातील घंटांचा झंकार झाला.
WORD|सहजसुंदर|नैसर्गिकरीत्या सुंदर|देशज मराठी|स्वाभाविक|तिचे सहजसुंदर हास्य खुलले.
WORD|आसमंत|सभोवतालचा परिसर|संस्कृत|परिसर|पहाटेचा आसमंत शांत होता.
WORD|सुकुमार|नाजूक व कोमल|संस्कृत|कोवळा|सुकुमार फुलांचा गंध दरवळला.
WORD|निर्झर|वाहता झरा|संस्कृत|झरा|डोंगरातून निर्झर वाहत होता.
WORD|नादमय|संगीताने भरलेला|संस्कृत|सुरेल|सभागृह नादमय झाले.
WORD|मनोहर|मन जिंकणारे|संस्कृत|रम्य|मनोहर दृश्य पाहून सारे थक्क झाले.
WORD|स्पंदन|हलकी जाणीव किंवा धडधड|संस्कृत|धडधड|संगीताचे स्पंदन जाणवत होते.
WORD|चैतन्य|जीवनशक्ती|संस्कृत|ऊर्जा|वसंत ऋतूत निसर्गात चैतन्य येते.
WORD|मृदुल|मऊ व कोमल|संस्कृत|नाजूक|मृदुल वाळूवर पावले उमटली.
WORD|अलवार|अत्यंत हळुवार|देशज मराठी|मंद|ती अलवार हसली.
WORD|स्वैर|बंधनमुक्त|संस्कृत|मुक्त|पक्षी स्वैर उडत होते.
WORD|सुरभि|सुगंध|संस्कृत|दरवळ|फुलांची सुरभि दरवळली.
WORD|दीप्ती|प्रकाशमान तेज|संस्कृत|तेज|तिच्या डोळ्यांत वेगळीच दीप्ती होती.
WORD|प्राजक्त|सुगंधी फुलझाड|संस्कृत|पारिजात|अंगणात प्राजक्त फुलला होता.
WORD|निरभ्र|ढगविरहित, पूर्ण स्वच्छ|संस्कृत|स्वच्छ|निरभ्र आकाश सुंदर दिसत होते.
GK|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक कोणत्या किल्ल्यावर झाला?|रायगड|६ जून १६७४ रोजी रायगडावर राज्याभिषेक झाला आणि हिंदवी स्वराज्याची अधिकृत स्थापना झाली.|इतिहास
GK|महाराष्ट्रातून वाहणारी सर्वात लांब नदी कोणती?|गोदावरी|त्र्यंबकेश्वर (नाशिक) येथे उगम पावणारी गोदावरी ही दक्षिण भारतातील सर्वात लांब नदी असून तिला 'दक्षिण गंगा' म्हणतात.|भूगोल
GK|महाराष्ट्र राज्याची स्थापना कोणत्या दिवशी झाली?|१ मे १९६०|संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीनंतर द्विभाषिक मुंबई राज्याचे विभाजन होऊन महाराष्ट्र व गुजरात ही राज्ये अस्तित्वात आली.|इतिहास
GK|महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर कोणते?|कळसूबाई|अहिल्यानगर जिल्ह्यातील हे शिखर सुमारे १,६४६ मीटर उंच असून ट्रेकर्समध्ये लोकप्रिय आहे.|भूगोल
GK|संत ज्ञानेश्वरांनी 'ज्ञानेश्वरी' कोणत्या गावी लिहिली?|नेवासे|अहिल्यानगर जिल्ह्यातील नेवासे येथे भगवद्गीतेवरील ही मराठी टीका लिहिली गेली.|संस्कृती
GK|लोणार सरोवर कशामुळे तयार झाले?|उल्कापातामुळे|बुलढाणा जिल्ह्यातील हे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर बेसाल्ट खडकात उल्का आदळून तयार झालेले जगातील दुर्मीळ सरोवर आहे.|भूगोल
GK|तानाजी मालुसरे यांनी कोणता किल्ला जिंकला?|सिंहगड (कोंढाणा)|१६७० मधील या लढाईत तानाजी धारातीर्थी पडले; 'गड आला पण सिंह गेला' हे उद्गार प्रसिद्ध आहेत.|इतिहास
GK|अफझलखानाचा वध कोणत्या किल्ल्याच्या पायथ्याशी झाला?|प्रतापगड|१६५९ मध्ये सातारा जिल्ह्यातील प्रतापगडाजवळ ही ऐतिहासिक भेट व संघर्ष घडला.|इतिहास
GK|मराठीतील पहिले वृत्तपत्र कोणते?|दर्पण|बाळशास्त्री जांभेकर यांनी १८३२ मध्ये 'दर्पण' सुरू केले; त्यांना मराठी पत्रकारितेचे जनक मानले जाते.|संस्कृती
GK|'केसरी' हे वृत्तपत्र कोणी सुरू केले?|लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक|१८८१ मध्ये मराठीतून 'केसरी' आणि इंग्रजीतून 'मराठा' ही वृत्तपत्रे सुरू झाली.|इतिहास
GK|'सत्यशोधक समाज' कोणी स्थापन केला?|महात्मा जोतिराव फुले|२४ सप्टेंबर १८७३ रोजी पुण्यात स्थापन झालेली ही संस्था सामाजिक समतेसाठी कार्यरत होती.|इतिहास
GK|'श्यामची आई' या पुस्तकाचे लेखक कोण?|साने गुरुजी|पांडुरंग सदाशिव साने यांनी नाशिकच्या कारागृहात हे पुस्तक लिहिले.|साहित्य
GK|'नटसम्राट' या गाजलेल्या नाटकाचे लेखक कोण?|वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज)|कुसुमाग्रजांना १९८७ चा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला होता.|साहित्य
GK|मराठी भाषा गौरव दिन कधी साजरा होतो?|२७ फेब्रुवारी|कवी कुसुमाग्रज यांच्या जन्मदिनानिमित्त हा दिवस साजरा केला जातो.|संस्कृती
GK|वेरूळ येथील कैलास लेणे कोणत्या राजवटीत कोरले गेले?|राष्ट्रकूट|एकाच अखंड खडकात वरून खाली कोरलेले हे मंदिर जगातील स्थापत्यशास्त्रीय आश्चर्य मानले जाते.|इतिहास
GK|अजिंठा लेणी कोणत्या जिल्ह्यात आहेत?|छत्रपती संभाजीनगर|बौद्ध चित्रकला व शिल्पकलेसाठी प्रसिद्ध असलेली ही लेणी युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहेत.|पर्यटन
GK|एलिफंटा लेणी कोणत्या देवतेला समर्पित आहेत?|शिव|मुंबईजवळील घारापुरी बेटावरील त्रिमूर्ती शिल्प जगप्रसिद्ध आहे.|पर्यटन
GK|महाराष्ट्रात एकूण किती ज्योतिर्लिंगे आहेत?|पाच|भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर, घृष्णेश्वर, औंढा नागनाथ आणि परळी वैजनाथ — बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वाधिक महाराष्ट्रात आहेत.|संस्कृती
GK|अष्टविनायक म्हणजे किती गणपती मंदिरे?|आठ|पुणे, रायगड आणि अहिल्यानगर जिल्ह्यांत विखुरलेली ही आठ स्वयंभू गणपती मंदिरे आहेत.|संस्कृती
GK|कृष्णा नदीचा उगम कोठे होतो?|महाबळेश्वर|सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर येथून कृष्णा, कोयना, वेण्णा, सावित्री आणि गायत्री या पाच नद्या उगम पावतात.|भूगोल
GK|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म कोणत्या किल्ल्यावर झाला?|शिवनेरी|पुणे जिल्ह्यातील जुन्नरजवळ असलेल्या या किल्ल्यावर १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी त्यांचा जन्म झाला.|इतिहास
GK|संत तुकाराम महाराजांचे गाव कोणते?|देहू|पुणे जिल्ह्यातील इंद्रायणी नदीकाठचे देहू हे वारकरी संप्रदायातील महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे.|संस्कृती
GK|संत ज्ञानेश्वरांची समाधी कोठे आहे?|आळंदी|पुणे जिल्ह्यातील आळंदी येथे वयाच्या एकविसाव्या वर्षी त्यांनी संजीवन समाधी घेतली.|संस्कृती
GK|सेवाग्राम आश्रम कोणत्या जिल्ह्यात आहे?|वर्धा|महात्मा गांधींनी १९३६ मध्ये येथे वास्तव्य सुरू केले; हे स्वातंत्र्यलढ्याचे महत्त्वाचे केंद्र ठरले.|इतिहास
GK|पवनार आश्रम कोणाशी संबंधित आहे?|आचार्य विनोबा भावे|वर्धा जिल्ह्यातील पवनार येथून विनोबांनी भूदान चळवळीचे कार्य केले.|इतिहास
GK|महाराष्ट्रातील सर्वात जुने राष्ट्रीय उद्यान कोणते?|ताडोबा|चंद्रपूर जिल्ह्यातील ताडोबा १९५५ मध्ये राष्ट्रीय उद्यान म्हणून घोषित झाले; पुढे ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प तयार झाला.|वन्यजीव
GK|'संत्रानगरी' म्हणून कोणते शहर ओळखले जाते?|नागपूर|संत्र्यांच्या व्यापारामुळे मिळालेले हे नाव; नागपूर महाराष्ट्राची उपराजधानी आहे.|भूगोल
GK|महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी कोणते शहर मानले जाते?|पुणे|शिक्षण, साहित्य, नाट्य आणि संगीत परंपरेमुळे पुण्याला हे स्थान मिळाले आहे.|संस्कृती
GK|रायगड किल्ल्याचे पूर्वीचे नाव काय होते?|रायरी|शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकून त्याची स्वराज्याची राजधानी म्हणून निवड केली.|इतिहास
GK|पानिपतची तिसरी लढाई कोणत्या वर्षी झाली?|१७६१|मराठे आणि अहमदशहा अब्दाली यांच्यातील या लढाईचा मराठा साम्राज्यावर मोठा परिणाम झाला.|इतिहास
GK|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातेचे नाव काय?|जिजाबाई|जिजाऊंनी शिवरायांवर स्वराज्याचे संस्कार केले; त्यांना राजमाता म्हणून ओळखले जाते.|इतिहास
GK|छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस कोणत्या वर्षी जागतिक वारसा स्थळ घोषित झाले?|२००४|व्हिक्टोरियन गॉथिक शैलीतील ही वास्तू मुंबईचे प्रतीक मानली जाते.|पर्यटन
GK|गेट वे ऑफ इंडिया कोणत्या शहरात आहे?|मुंबई|१९२४ मध्ये पूर्ण झालेली ही वास्तू अरबी समुद्राच्या काठी उभी आहे.|पर्यटन
GK|'लोकहितवादी' या टोपणनावाने कोण लेखन करत असत?|गोपाळ हरी देशमुख|त्यांच्या 'शतपत्रे' या लेखमालेने एकोणिसाव्या शतकातील समाजसुधारणेला दिशा दिली.|साहित्य
GK|मराठीतील पहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार कोणाला मिळाला?|वि. स. खांडेकर|'ययाति' या कादंबरीसाठी १९७४ मध्ये त्यांना हा सन्मान मिळाला.|साहित्य
GK|जायकवाडी धरण कोणत्या नदीवर आहे?|गोदावरी|छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील या धरणाच्या जलाशयाला 'नाथसागर' म्हणतात.|भूगोल
GK|कोयना धरण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?|सातारा|जलविद्युत निर्मितीसाठी प्रसिद्ध असलेल्या या धरणाच्या जलाशयाला 'शिवसागर' म्हणतात.|भूगोल
GK|महाराष्ट्राचे राज्यफूल कोणते?|ताम्हण (जारूळ)|जांभळ्या रंगाची ही फुले पावसाळ्यात सह्याद्रीत मोठ्या प्रमाणात दिसतात.|निसर्ग
GK|महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी कोणता?|शेकरू|मोठी उडणारी खार असलेला शेकरू भीमाशंकर अभयारण्यात प्रामुख्याने आढळतो.|वन्यजीव
GK|कास पठार कशासाठी प्रसिद्ध आहे?|रानफुलांच्या बहरासाठी|सातारा जिल्ह्यातील हे युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ पावसाळ्यानंतर फुलांच्या गालिच्यासाठी ओळखले जाते.|पर्यटन
GK|भीमाशंकर अभयारण्य कोणत्या प्राण्यासाठी ओळखले जाते?|शेकरू|पुणे जिल्ह्यातील हे अभयारण्य ज्योतिर्लिंगासाठीही प्रसिद्ध आहे.|वन्यजीव

अजून इंटरेस्टिंग...

विदर्भात समुद्र होता तेव्हा...! | Author: Prof Suresh Chopne | Ocean in Vidarbha Maharashtra? | Heritage Tourism | Maharashtra Tourism

Image
कुठून आला आणि कुठे गेला हा समुद्र? पृथ्वीची निर्मिती ४.५ बिलियन वर्षांपूर्वी झाली. पण पुढे सजीवांची निर्मिती मात्र फार कठीण आणि धिम्या गतीने होत गेली. प्रारंभी पृथ्वी अतिशय ज्वलंत होती. हळूहळू वरचा थर थंड होत गेला आणि समुद्र तयार झाला. याच काळातील म्हणजे ४०० ते २५० कोटी वर्षांदरम्यानचे खडक आजही पूर्व विदर्भात आढळून येतात. त्यांना आर्कियन खडक म्हणतात. स्ट्रोमेटोलाईट खडक तर (निओ प्रोटेरोजोइक) विदर्भात १६० कोटी वर्षांपासून अढळस्थान राखून आहेत. पृथ्वी निर्मितीच्या ३ अब्ज वर्षांनंतर समुद्रात सायनो बॅक्टेरिया तयार झाले आणि प्राण्यांची निर्मिती सुरू झाली. नंतर कीटक, मासे, सरपटणारे प्राणी, धावणारे जीव तयार झाले. Dinosaur & Oceans in Maharashtra गोंडवाना कालखंड हा विदर्भाच्या ऐतिहासिक, भौगोलिक व पुरातत्त्वीय दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचा आहे. याच ३० कोटी वर्षांच्या काळात समुद्रात वाळू व माती मिसळली आणि समुद्र दूर जायला लागला. जंगलातील वृक्ष व जीव वरच्या थरात स्थिरावत गेले. जुरासिक या २० कोटी वर्षांच्या कालखंडात प्रचंड मोठे डायनासोर विकसित झाले. या शाकाहारी आणि मांसाहारी डायनासोरसोबतच विविध...
...पुढे वाचा

श्रीकृष्णाच्या नगरीत... द्वारकाधीशांच्या चरणी, भाग १ | Author: Mrs. Manik Joshi | Dwarkadheesh Temple | Heritage Tourism | Incredible India

Image
काही प्रवास फक्त नकाशावरची ठिकाणे बदलत नाहीत, तर मनातली अनेक दारे उघडतात. श्रद्धेच्या वाटेवरून चालताना द्वारकाधीशांच्या चरणी मिळालेली शांतता, सोमनाथच्या सागरगर्जनेत अनुभवलेली शिवभक्ती, दीवच्या निसर्गसौंदर्याने दिलेला आनंद, गिरच्या जंगलात झालेले सिंहदर्शन आणि स्टॅच्यू ऑफ युनिटीसमोर उभे राहून जाणवलेली राष्ट्रएकतेची भव्यता! या सगळ्यांनी हा प्रवास अविस्मरणीय करून टाकला. त्यात गरुडेश्वरच्या नर्मदातीरी लाभलेली आध्यात्मिक अनुभूती आणि मित्रमंडळींच्या सहवासातील हास्य-विनोदाने या सहलीला आणखी एक सुंदर किनार लाभली. द्वारका–सोमनाथ–दीव–गिर अभयारण्य–स्टॅच्यू ऑफ युनिटी–गरुडेश्वर असा हा प्रवास म्हणजे श्रद्धा, निसर्ग, इतिहास, संस्कृती आणि मैत्री यांचा सुंदर संगमच… पाच दिवसांच्या या सहलीने शरीराला ऊर्जा तर मिळालीच, शिवाय मनही आठवणींच्या समृद्ध ठेव्याने भरून टाकले. मागील २० वर्षापासून मुक्तांगण इंग्लिश स्कूल,पुणे येथे कार्यरत शिक्षिका, संस्कृत, मराठी या विषयावर प्रभुत्व असलेल्या, उत्कृष्ट सूत्रसंचालक तसेच संस्कृत-भारती या संस्थेसह अनेक सामाजिक उपक्रमांशी संलग्न असलेल्या सौ. माणिक प्रशांत जोशी यांचा हा प...
...पुढे वाचा

चंद्रपूर: निसर्ग, इतिहास, संस्कृती, लोकजीवन आणि वारशाचा समृद्ध पर्यटनपट | Author: Dr. Pallavi Tajne | Chandrapur Culture and Heritage | Vidarbha Tourism | Maharashtra Tourism

Image
ताडोबाच्या वनराईपासून आनंदवनाच्या मानवतेपर्यंत... “जिथे वाघाच्या डरकाळीने जंगल जागते, किल्ल्यांच्या तटबंदीवर इतिहास अभिमानाने उभा असतो, मंदिरांच्या घंटानादात श्रद्धा निनादते, आदिवासी संस्कृती निसर्गाशी संवाद साधते आणि आनंदवनात मानवतेचा अर्थ नव्याने उमलतो—तो प्रदेश म्हणजे चंद्रपूर!” महाराष्ट्राच्या नकाशावर दक्षिण-पूर्वेकडे वसलेला चंद्रपूर जिल्हा प्रथमदर्शनी कदाचित उद्योग, कोळसा आणि वीज निर्मितीसाठी परिचित वाटतो; परंतु या ओळखीच्या पलीकडे गेल्यावर चंद्रपूरचे एक विलक्षण आणि बहुरंगी रूप आपल्या समोर उलगडते. वाघांचे जंगल, प्राचीन किल्ले, महाकालीची श्रद्धा, गोंड संस्कृती, महापाषाणकालीन अवशेष, बौद्ध लेणी, झाडीपट्टीची रंगभूमी, वैदर्भीय खाद्यसंस्कृती आणि आनंदवनाची मानवतावादी परंपरा—या सगळ्यांचा एकत्रित अनुभव देणारा हा जिल्हा आहे. चंद्रपूर म्हणजे केवळ एका पर्यटनस्थळाला दिलेली भेट नाही; चंद्रपूर म्हणजे अनुभवांची एक संपूर्ण यात्रा आहे. ही यात्रा निसर्गापासून इतिहासाकडे, इतिहासापासून लोकसंस्कृतीकडे, संस्कृतीपासून मानवतेकडे आणि मानवतेपासून शाश्वत विकासाच्या विचाराकडे घेऊन जाते. भौगोलिकदृष्ट्या चंद्रप...
...पुढे वाचा

महाराष्ट्रातील डार्क स्काय पर्यटन, शहरी गोंगाटापासून दूर, आकाशाच्या कुशीत | Dark Sky Tourism | Astro Tourism | Maharashtra Tourism Policy

Image
काही वर्षांपूर्वीपर्यंत गावाकडच्या रात्री वेगळ्याच असायच्या. अचानक वीज जायची, घराबाहेर अंगणात सगळे बसायचे, आणि मग नकळत नजरा वर आकाशाकडे वळायच्या. काळोखात चमकणारे असंख्य तारे, आकाशगंगेचा पांढराशुभ्र पट्टा, कधी एखादी उल्का चमकून जाणं - हे सगळं त्या काळच्या आयुष्याचा भाग होतं. Night Sky Watching | Dark Sky Tourism आज शहरांच्या झगमगाटात ते आकाश जवळजवळ हरवलं आहे. अनेक मुलांनी आयुष्यात कधीच आकाशगंगा पाहिलेली नाही. पण आता जगभर सुरू असलेल्या “डार्क स्काय” चळवळीमुळे हे चित्र बदलण्याची आशा निर्माण झाली आहे. आणि विशेष म्हणजे महाराष्ट्रातही आता या संकल्पनेला पर्यटन धोरणात स्थान मिळण्याची तयारी सुरू आहे. डार्क स्काय चळवळ म्हणजे नेमकं काय? | Dark Sky Movement डार्क स्काय म्हणजे फक्त अंधार नव्हे. तो  “योग्य प्रकाश”  वापरण्याचा विचार आहे. रात्री अनावश्यक रोषणाई कमी करणे, आकाशाकडे जाणारा प्रकाश थांबवणे, आणि नैसर्गिक रात्र जपणे - हा या चळवळीचा मुख्य उद्देश आहे. कारण प्रकाशप्रदूषणाचा परिणाम फक्त ताऱ्यांवर होत नाही;  त्याचा परिणाम पक्षी, वन्यजीव, शेती, झोप, मानवी आरोग्य आणि ऊर्जा वापर यांवर...
...पुढे वाचा

भारताचा प्राचीन 'सिल्क रूट’ नाणेघाट | Author: Narendra Chandewar | Silk Route of India, Naneghat | Maharashtra Tourism

Image
सह्याद्रीतील २२२० वर्षांचा इतिहास सांगणारा घाट सच्चम भाना गोदावरी पुव्वसमुद्देन सहियासन्तिसलाहनकुलसरिसम जय ते कुले कुलम अथ्ति? (हे गोदावरी नदी, तू पूर्वेकडील महासागराकडे वाहत आहेस. मला सांग, सातवाहनांपेक्षा मोठा राजवंश तुम्ही कुठे पाहिला आहे?) आपण सर्वांनी चीन देशाचा सिल्क रूट (Silk route) ऐकले, वाचले असेल. पण भारत देशातील तेवढाच ऐतिहासिक, जुना आणि तितकाच महत्वाचा जागतिक व्यापारी मार्ग आपण जाणून घेऊ या... Naneghat Hills महाराष्ट्रातील एक प्राचीन पुरातत्वस्थळ असलेला नाणेघाट, पुणे आणि ठाणे जिल्ह्यांच्या सीमेवर जुन्नर तालुक्यात जुन्नरपासून वायव्येस सुमारे 30 किलोमीटर अंतरावर वसलेला आहे. नाणेघाट ही रुंद रस्ता असलेली अंदाजे 3 मीटर रुंद खिंड आहे. प्राचीन काळी पश्चिम आशियातून येणाऱ्या व्यापारी मालाची वाहतूक मुंबईच्या उत्तरेकडील भरुकच्छ (भडोच/भरूच), सोपारा (सोपरीय/शूर्पारक) (आताचा नाला सोपारा) तसेच दक्षिणेकडील कलियन - आजचे कल्याण आणि चेऊल (चौल) या बंदरांमार्गे होत असे. यापैकी सोपारा बंदरावर येणाऱ्या मालाची वाहतूक प्रामुख्याने नाणेघाटाच्या खिंडीद्वारे देशावर (डेक्कन प्रदेश) होत असे. तसेच, ...
...पुढे वाचा

सेल्युलर जेलचा थरारक अनुभव : वेदना, त्याग आणि देशभक्तीचा इतिहास | डॉ. संपदा नासेरी | Author: Dr. Sampada Naseri | Cellular Jail Experience | Andaman & Nicobar Islands | Incredible India

Image
त्या अंधाऱ्या कोठड्यांत अजूनही घुमतो स्वातंत्र्यलढा Cellular Jail, Photo Credits: Aishwarya H अंदमान बेटावरील सेल्युलर जेल म्हणजे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा जिवंत इतिहास. पोर्टब्लेअरमध्ये पाऊल टाकताच निळ्याशार समुद्राच्या सौंदर्यामागे दडलेली वेदना आणि बलिदानाची कहाणी मनाला स्पर्श करून जात होती. त्या काळ्या पाण्याच्या शिक्षेचे प्रतीक असलेला हा सेल्युलर जेल केवळ एक वास्तू नसून, हजारो क्रांतिकारकांच्या त्यागाचा साक्षीदार आहे. आपल्यासारखा मराठी माणूस तेथे पोहोचतो तेव्हा त्याला सर्वप्रथम स्मरण होते ते स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदार सावरकर यांचे. त्यांनी देशासाठी सोसलेल्या अमानवीय अत्याचाराचे. कसे दिवस कंठले असतील त्यांनी येथे. आपण तर येथील कोठडीत एक दिवसही राहू शकणार नाही. Cellular Jail, Photo Credits: Aishwarya H जेलच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून आत जाताना अंगावर एक वेगळाच शहारा आला. उंच भिंती, अरुंद कोठड्या आणि शांततेतही ऐकू येणारा इतिहास… प्रत्येक विट जणू स्वातंत्र्यवीरांच्या वेदना सांगत होती. त्या कोठड्यांपैकी एक कोठडी होती विनायक दामोदर सावरकर यांची. त्या छोट्याशा अंधाऱ्या खोलीसमोर उभे राह...
...पुढे वाचा

गोठवणाऱ्या थंडीत आयफेल टॉवरचा अद्‌भूत नजारा... पुस्तकांच्या पलीकडे, जगाच्या जवळ | Author: Yash Naseri | Eiffel Tower Paris | International & Global Tourism

Image
आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात शिक्षण हे केवळ वर्गखोल्यांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. जगभरातील विविध देश, संस्कृती, परंपरा आणि जीवनशैली यांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेत शिक्षण घेणे हीच आता आधुनिक शिक्षणाची नवी दिशा ठरत आहे. यालाच ‘शिक्षण पर्यटन’ (Educational Tourism) असे म्हटले जाते. शिक्षणासोबतच नवीन ठिकाणे पाहणे, विविध संस्कृतींचा अनुभव घेणे, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मैत्री निर्माण करणे आणि स्वतः च्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांगीण विकास घडवणे हे शिक्षण पर्यटनाचे महत्त्वाचे पैलू आहेत. मला अशाच एका शैक्षणिक प्रवासाची संधी लाभली. भारतातील MDI Gurgaon येथे इंटरनॅशनल बिझनेसचे शिक्षण घेत असताना मी एक्स्चेंज प्रोग्रामद्वारे फ्रान्समध्ये शिकायला आलो आहे. सध्या मी पॅरिसमधील प्रसिद्ध ESCP Business School मध्ये व्यवस्थापन (Management) विषयाचे शिक्षण घेत आहे. सोबतच पॅरिसमधीलच Worldline company येथे माझी इंटर्नशिपही सुरू आहे. जगभरातील विविध देशांतील विद्यार्थ्यांसोबत शिकण्याचा आणि वेगवेगळ्या संस्कृतींचा अनुभव घेण्याची ही एक अनोखी संधी आहे. शिक्षणासोबतच युरोपमधील विविध शहरांना भेट देणे, नवीन लोकांना भेट...
...पुढे वाचा

भामरागडमध्ये जलक्रांतीतून निर्मित ‘तलावांचे जाळे’ | अनिकेत प्रकाश आमटे | लोक बिरादरी प्रकल्प, हेमलकसा | Bhamragad Lakes by Aniket Prakash Amte

Image
आजच्या वेगवान आणि तंत्रज्ञानप्रधान युगात पर्यटन ही केवळ विरंगुळा किंवा मनोरंजनाची गोष्ट राहिलेली नाही, तर ती ज्ञानवर्धन आणि सामाजिक जाणीवा विकसित करण्याचे एक प्रभावी साधन बनली आहे. याच पार्श्वभूमीवर सामाजिक पर्यटन ही एक नवी संकल्पना उदयास येत आहे. या प्रकारच्या पर्यटनामध्ये लोक वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन तेथील सामाजिक प्रकल्प, उपक्रम आणि लोकजीवन यांचा अभ्यास करतात. सामाजिक पर्यटनाचा मुख्य उद्देश केवळ स्थळदर्शन नसून, त्या ठिकाणच्या समाजाच्या समस्या, त्यांच्या उपाययोजना आणि बदल घडवून आणणाऱ्या प्रयत्नांची माहिती घेणे हा आहे. अशा पर्यटनातून व्यक्तीची सामाजिक जाणीव अधिक प्रगल्भ होते. समाजात कोणत्या समस्या आहेत, त्यावर कशा प्रकारे उपाय केले जात आहेत, आणि आपणही त्यात कसा सहभाग घेऊ शकतो याची प्रेरणा मिळते. जबाबदार नागरिक बनण्याची जाणीवही वाढते. सामाजिक पर्यटनाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे स्थानिक लोकांशी संवाद. त्यांच्या जीवनशैलीचा, संस्कृतीचा आणि संघर्षांचा अनुभव घेताना सहानुभूती आणि समज वाढते. त्यामुळे समाजातील विविध घटकांमधील अंतर कमी होण्यास मदत होते. वास्तव जीवनातील हे अनुभव व्यक्तिमत्त...
...पुढे वाचा

विदर्भातही येऊन गेले होते गौतम बुद्ध: विदर्भातील बौद्ध सर्किट | Vidarbha Buddhist Circuit Travel Guide

Image
विदर्भ म्हटलं की जंगलं, किल्ले किंवा वाघांची सफर आठवते. पण या भूमीत अजून एक शांत, दुर्लक्षित खजिना दडलेला आहे — बौद्ध वारसा . मौर्य काळापासून ते वाकाटक काळापर्यंत विदर्भात बौद्ध धर्माचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणावर होता. व्यापारी मार्ग, राजाश्रय आणि निसर्गसंपन्न प्रदेश यामुळे येथे अनेक स्तूप, विहार आणि गुंफा निर्माण झाल्या. विदर्भातील बौद्ध सर्कीटमध्ये आहे तरी काय? | What is Buddha Circuit? इ.स.च्या पहिल्या-दुसऱ्या शतकात विदर्भातील रामटेक, मनसर, भद्रावती, भोन, अडम, मुलचेरा, पातुर, सालबर्डी, पवनी, मांढळ   आदि  परिसरात बौद्ध धर्मीयांची संख्या मोठ्या प्रमाणात होती. हे सर्व हीनयान पंथाशी संबंधित होते. सातवाहन काळात विदर्भात बौद्ध धर्माचा प्रसार मोठ्या प्रमाणात होता. गुप्त-वाकाटक काळात बौद्ध धर्माच्या महायान पंथाचा जोर होता. त्याची चिन्हे या भागात दिसून येतात. Vidarbha Buddhist Circuit पवनी, अडम, मनसर, भोन आदी ठिकाणी झालेल्या उत्खननात इ.स. पूर्व ४ थ्या व तिसऱ्या शतकापासून ते सातवाहन वाकाटक काळापर्यंत अस्तित्वात असलेल्या स्तुपांचे अवशेष सापडले आहेत. तसेच सालबर्डी गुफा, विजासन लेणी, पा...
...पुढे वाचा

भटाळा गावात आहे ‘भोंडा महादेव’ | Author: Himgauri Deshpande | Bhonda Mahadev Temple Bhatala | Temples of Vidarbha | Temples of Maharashtra

Image
विदर्भातील सर्वात मोठं शिवलिंग | Largest Shivalinga of Vidarbha आपण भविष्याचं चित्र कितीही सुंदर रंगवत असलो, तरीसुद्धा आपल्याला आपल्या वर्तमानासोबत इतिहासाची मदत ही घ्यावीच लागते. इतिहासाच्या पानांवर लिहिलेला प्रत्येक क्षण आपल्याला आपल्या देशामध्ये प्रांतामध्ये असलेल्या भव्य वास्तूंची, शिल्पांची, देवस्थानांच्या महतीची प्रचिती देतो. कालौघात काही वास्तू दुर्लक्षित राहिल्या तरीही त्या आपला सुवर्ण इतिहासाच्या कथा सांगत उभ्या असतात . अशीच एक वास्तू म्हणजे चंद्रपूर जिल्ह्यातील वरोरा तालुक्‍यात येत असलेल्या भटाळा या गावातील ‘ भोंडा महादेव' मंदिर! Bhonda Mahadev Temple मंदिराच्या डोक्‍यावर कळस आणि अमलक नसल्याने या मंदिराला ‘भोंडा महादेव' असे नाव पडले. भटाळा येथील मंदिरात विदर्भातील सर्वात मोठं शिवलिंग आहे. या मंदिराला शिखर नाही, कारण शतकांपूर्वी वीज पडून शिखर नष्ट झालं होतं, त्यामुळे याला ‘भोंडा महादेव’ म्हटलं जातं, असा संदर्भ आहे. गर्भगृहात १० फूट x ४ फूट आकाराचे एकाश्म काळ्या दगडाचे शिवलिंग आहे. Bhoda Mahadev Shivlinga महाशिवरात्रीच्या वेळी येथे मोठी यात्रा भरते. भटाळा गावातच ११-१२ ...
...पुढे वाचा