काळ्या कोळशाच्या साम्राज्यात निसर्गाचा महाचमत्कार | Mahatma Gandhi Eco Park | Author: Sakhi | Mine Tourism | Vidarbha Tourism | Maharashtra Tourism

‘माइन-टूरिझम’ने रचला जागतिक कीर्तीचा नवा इतिहास

जिथे कधी काळ्या कोळशाची धूळ, अथांग खड्डे आणि अजस्र यंत्रांच्या कानठळ्या बसवणाऱ्या आवाजाचे साम्राज्य होते, तिथे आज डोळे दिपवणारी विलोभनीय हिरवाई आणि आधुनिक विज्ञानाचा एक अद्भुत आविष्कार आकाराला आला आहे. वेस्टर्न कोलफील्ड्स लिमिटेडने (वेकोलि) नागपूर आणि चंद्रपूरच्या खाण पट्ट्यात सुरू केलेले ‘माइन-टूरिझम’ (खाण पर्यटन) आता केवळ जुन्या चौकटीत उरलेले नाही. 

Mine Tourism

आता २०२६ ला चित्र काय? तर, भंगारात निघणाऱ्या कोळसा वॅगन्सचे अलिशान आणि देखण्या ‘टूरिस्ट डब्यांमध्ये’ झालेले रूपांतर आणि संपूर्ण खाण परिसराचे ‘कार्बन सिंक’मध्ये झालेले रूपांतर; या अभूतपूर्व कायापालटासह हे अनोखे मॉडेल आंतरराष्ट्रीय पर्यटनाच्या नकाशावर एका अत्यंत प्रगत अवतारात दिमाखात झळकत आहे. विदर्भाच्या मातीतून आकाराला आलेली ही निसर्गाची किमया आणि विज्ञानाचा थरार संपूर्ण राज्याला आणि देशातील पर्यटकांना भुरळ पाडत आहे.

'कचऱ्यातून कांचन'

या संपूर्ण प्रकल्पाचे सर्वात मोठे आणि मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे इथल्या ‘टॉय ट्रेन’चा झालेला संपूर्ण मेकओव्हर! पूर्वी ज्या जुन्या, गंजलेल्या लोखंडी वॅगन्स आणि डब्यांचा वापर जमिनीखालून कोळसा वाहून आणण्यासाठी केला जायचा, त्या भंगारात निघणाऱ्या टाकाऊ साहित्याला वेकोलिच्या इंजिनिअर्सनी कल्पकतेने नटवून अलिशान आणि ग्लॅमरस टूरिस्ट डब्यांचे रूप दिले आहे. हा 'कचऱ्यातून कांचन' (Waste to Wealth) चा असा एक अद्भूत प्रयोग आहे, जिथे कधीकाळी काळा कोळसा वाहणाऱ्या वॅगन्स आता पर्यटकांना निसर्गाची सफर घडवत आहेत आणि हा आगळावेगळा अनुभव पर्यटकांना कमालीचा थक्क करत आहे. आज जगभरात कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याचे आणि वाढत्या तापमानावर नियंत्रण मिळवण्याचे मोठे जागतिक आव्हान आहे. अशा वेळी विदर्भासारख्या उन्हाळ्याच्या दिवसांत कमालीच्या उष्ण ठरणाऱ्या पट्ट्यातून यावर एक ठोस आणि प्रभावी वैज्ञानिक उत्तर शोधण्यात आले आहे.

Toy Train for Mine Tourists

‘कार्बन सिंक’

वेकोलिच्या या विस्तीर्ण इको-पार्क्समध्ये झालेल्या अफाट आणि अत्यंत सघन वृक्षलागवडीमुळे हा संपूर्ण परिसर आता ‘कार्बन सिंक’ (म्हणजेच हवेतील कार्बन मोठ्या प्रमाणावर शोषून घेणारी नैसर्गिक यंत्रणा) बनला आहे. विशेष आणि अत्यंत दिलासादायक बाब म्हणजे, या घनदाट हिरव्या शालूमुळे खाण परिसरातील स्थानिक तापमान तब्बल १ ते २ अंश सेल्सिअसने कमी नोंदवले गेले आहे, जे जागतिक पर्यावरण बदलाच्या लढ्यात विदर्भाचे एक मोठे आणि क्रांतिकारी योगदान ठरते आहे. इथे येणाऱ्या पर्यटकांसाठी केवळ निसर्ग आणि यंत्रे पाहणे एवढाच मर्यादित उद्देश आता उरलेला नाही, तर त्यासोबत एक अत्यंत जिवंत आणि हळवा भावनिक अनुभवही जोडला गेला आहे.

जमिनीच्या शेकडो फूट खाली

एक कोळसा खाण कामगार (Miner) रोज आपल्या जिवाची बाजी लावून, काळोखाला चिरत जमिनीच्या शेकडो फूट खाली कसा काम करतो, त्याचे कुटुंब आणि त्याचे आव्हानात्मक आयुष्य नेमके कसे असते, याचे थेट सादरीकरण आणि संवाद सत्रे आता पर्यटकांना प्रत्यक्ष अनुभवता येत आहेत. पर्यटनाला मिळालेला हा हळवा आणि जिवंत ‘ह्युमन टच’ इथे येणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाच्या मनाला थेट स्पर्शून जात आहे आणि कामगारांबद्दल कृतज्ञतेची भावना निर्माण करत आहे.

थरारक प्रवास

६.३५ हेक्टरवरील सावनेरचे महात्मा गांधी इको पार्क हे देशातील पहिले आणि एकमेव यशस्वी ‘इको-माइन टूरिझम’ मॉडेल ठरले आहे. या पार्कमध्ये एक कृत्रिम खाण बोगद्यासह प्रत्यक्ष सावनेर भूमिगत खाण आणि गोंडेगांव ओपनकास्ट खाणीचा थरारक प्रवास पर्यटकांना अनुभवता येतो, जो विज्ञानाची आवड असणाऱ्यांसाठी एक पर्वणीच आहे.

Mine Tourism

जलपुनरुज्जीवन आणि स्थानिक रोजगार

खाणींच्या खोल आणि अथांग खड्ड्यांत साचणारे लाखो लिटर पाणी शुद्ध करून वेकोलिने आजूबाजूच्या गावांतील हजारो शेतकऱ्यांना शेतीसाठी पूर्णपणे मोफत दिले आहे, ज्यामुळे भूजल पातळी वाढली आहे. तसेच, इथल्या ‘मायनर्स कॅफे’ मुळे स्थानिक महिला व आदिवासी बांधवांच्या हाताला हक्काचा मोठा रोजगार मिळाला आहे.

अत्याधुनिक VR सफर

वयस्कर नागरिक, लहान मुले किंवा जे पर्यटक सुरक्षेच्या कारणास्तव प्रत्यक्ष जमिनीखालील खाणीत उतरू शकत नाहीत, त्यांच्यासाठी आता Virtual Reality (VR) च्या माध्यमातून 'आभासी खाण सफर' सुरू करण्यात आली आहे. व्हीआर गॉगल लावताच तुम्ही थेट खाणीच्या आत असल्याचा हुबेहूब थरार अनुभवायला मिळतो.

भविष्याची पाऊलवाट

वेकोलि आता या खाणींच्या विस्तीर्ण जलाशयांवर ‘फ्लोटिंग सोलर पॅनेल्स’ (तरंगते सौर ऊर्जा प्रकल्प) उभारून मोठ्या प्रमाणावर वीजनिर्मिती करणार आहे. यामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन थांबेलच, शिवाय तिथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे सुरक्षित वॉटर स्पोर्ट्स आणि बोटिंग सुरू करण्याचे कल्पक नियोजन अंतिम टप्प्यात आहे.

Mine Tourism

'विकेंड डेस्टिनेशन्स'

सावनेरचे 'महात्मा गांधी इको पार्क', पेंचचे 'लोकमान्य टिळक इको पार्क' आणि चंद्रपूरचे 'डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम इको पार्क' ही केवळ पर्यटनाची ठिकाणे राहिलेली नाहीत, तर ती आज राज्यातील नागरिकांसाठी, विद्यार्थ्यांसाठी आणि निसर्गप्रेमींसाठी नवसंजीवनी देणारी अप्रतिम 'विकेंड डेस्टिनेशन्स' बनली आहेत.थोडक्यात सांगायचे तर, तुम्हाला या विकेंडला विज्ञानाचा थरार, आधुनिक तंत्रज्ञानाचे नाविन्य, कचऱ्यातून साकारलेले कल्पक सौंदर्य आणि निसर्गाची अथांग शांतता एकाच वेळी अनुभवायची असेल, तर विदर्भाच्या वैभवात भर घालणाऱ्या वेकोलिच्या या नव्या अवतारातील ' माइन-टूरिझम' ला कुटुंबासह नक्की भेट द्या!

कसे पोहोचाल | How to plan trip to Mahatma Gandhi Eco Park?

सावनेरचा 'महात्मा गांधी इको पार्क नागपूरपासून ३० किमी अंतरावर आहे. सावनेरपर्यंत एसटी बसने जाता येते. तेथून पार्क ३ किमी अंतरावर आहे. ऑटो किंवा रिक्षा सहज मिळतो. खासगी वाहनाने पार्कच्या गेटपर्यंत जाता येते.

केव्हा जायचे

पार्क आठवडाभर सकाळी १० ते सायंकाळी ६ वाजपर्यंत खुला असतो. तिकिट दर प्रौढांसाठी ३० रुपये आणि १२ वर्षांखालील मुलांकरिता २० रुपये आहे.

तुमचे मत कमेंटमध्ये लिहा आणि मित्रांसोबत शेअर करा.

सखी

लेखक

Tourism in Vidarbha Series