सोमनाथच्या साक्षीने... एक संस्मरणीय प्रवास: भाग २ | Author: Mrs. Manik Joshi | Somnath Temple Experience | Heritage Tourism | Incredible India

काही प्रवास फक्त नकाशावरची ठिकाणे बदलत नाहीत, तर मनातली अनेक दारे उघडतात. श्रद्धेच्या वाटेवरून चालताना द्वारकाधीशांच्या चरणी मिळालेली शांतता, सोमनाथच्या सागरगर्जनेत अनुभवलेली शिवभक्ती, दीवच्या निसर्गसौंदर्याने दिलेला आनंद, गिरच्या जंगलात झालेले सिंहदर्शन आणि स्टॅच्यू ऑफ युनिटीसमोर उभे राहून जाणवलेली राष्ट्रएकतेची भव्यता! या सगळ्यांनी हा प्रवास अविस्मरणीय करून टाकला. त्यात गरुडेश्वरच्या नर्मदातीरी लाभलेली आध्यात्मिक अनुभूती आणि मित्रमंडळींच्या सहवासातील हास्य-विनोदाने या सहलीला आणखी एक सुंदर किनार लाभली. द्वारका–सोमनाथ–दीव–गिर अभयारण्य–स्टॅच्यू ऑफ युनिटी–गरुडेश्वर असा हा प्रवास म्हणजे श्रद्धा, निसर्ग, इतिहास, संस्कृती आणि मैत्री यांचा सुंदर संगमच… पाच दिवसांच्या या सहलीने शरीराला ऊर्जा तर मिळालीच, शिवाय मनही आठवणींच्या समृद्ध ठेव्याने भरून टाकले.

Somnath Temple

शंभूमहादेवाच्या चरणी… आणि अरबी समुद्राच्या सान्निध्यात

२२ जुलैला संध्याकाळी सात वाजताच्या रेल्वेने आम्ही सोमनाथकडे निघालो. मनात उत्सुकता होती. पुढील दोन दिवसांत काय काय अनुभवायला मिळणार याची कल्पना नव्हती. प्रवास सुरू झाला आणि सोबत होती ती श्रद्धा, उत्सुकता आणि नव्या ठिकाणांना अनुभवण्याची ओढ.

२३ जुलै २०२६, गुरुवारी पहाटे पाच वाजता गाडी वेरावळ स्टेशनला पोहोचली. हॉटेलचे ऑनलाइन बुकिंग केले होते; मात्र परिसराची फारशी कल्पना नसल्याने हॉटेल थोडे बाहेरच्या बाजूला मिळाले होते. पहाटेची वेळ असल्यामुळे थोडी गैरसोय झाली. दोन फॅमिलींसाठी एकच खोली मिळाली. मग काय! चौघांनीही आपापले आवरून घेतले आणि सोमनाथ मंदिराच्या दर्शनासाठी बाहेर पडलो. हॉटेल हायवेवर असल्याने आता वाहन कसे मिळणार, हा विचार मनात येत असतानाच एक टॅक्सी अगदी पुढ्यात येऊन उभी राहिली. जणू आमच्या प्रवासाची सोयच परमेश्वराने करून ठेवली होती! त्या एका टॅक्सीमुळे पुढील दोन दिवसांची वाहतुकीची सोय अगदी सहज झाली.

सोमनाथ दर्शन - श्रद्धेचा आणि समाधानाचा क्षण

सोमनाथ मंदिरापासून साधारण दीड-दोन किलोमीटर आधी टॅक्सी सोडून पुढे पायी जावे लागते. भगवान शंकराच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले ज्योतिर्लिंग मानले जाणारे सोमनाथ मंदिर अरबी समुद्राच्या काठावर वसले आहे. कपिला, हिरण आणि सरस्वती या तीन नद्यांचा त्रिवेणी संगमही या पवित्र भूमीत होतो. सरदार पटेलांच्या प्रेरणेने १९५१ मध्ये मंदिराची पुनर्बांधणी करण्यात आली. चालुक्य अर्थात मारू-गुर्जर स्थापत्यशैलीतील या भव्य मंदिराची रचना पाहताना मन थक्क होते.

 ज्योतिर्लिंग

१. बाणस्तंभ - मंदिराच्या समुद्राकडील भिंतीवर असलेला बाणस्तंभ विशेष लक्ष वेधून घेतो. त्यावर दक्षिण ध्रुवापर्यंत कोणताही भूभाग मध्ये येत नसल्याचे संस्कृतमध्ये नमूद केले आहे. समुद्राकडे पाहताना या स्तंभाचे महत्त्व आणखी प्रकर्षाने जाणवते.

२. लाईट ॲण्ड साऊंड शो - रात्रीच्या अंधारात सोमनाथचा इतिहास सांगणारा प्रकाश आणि ध्वनी कार्यक्रमही पाहण्याची इच्छा होती. मात्र आमच्या भेटीच्या वेळी रिमझिम पाऊस सुरू असल्याने कार्यक्रम झाला नाही. काही अनुभव अपूर्ण राहतात; पण त्यामुळे पुढच्या भेटीची ओढ मात्र अधिक वाढते.

3. मंदिराचा परिसर - स्वच्छता आणि सुरक्षाव्यवस्था विशेष जाणवली. पण सगळ्यात महत्त्वाचा क्षण म्हणजे शंभूमहादेवाचे दर्शन घेताना डाव्या बाजूला दिसणारा उसळता अरबी समुद्र! गाभाऱ्यात आम्ही पोहोचलो तेव्हा सकाळी अकराची वेळ होती. नुकतीच पूजा झालेली होती. शिवलिंगावर उठून दिसणारे त्रिपुंड, मंदिरातील पवित्र वातावरण आणि समोरचे शिवरूप पाहताना मन अक्षरशः भरून आले. पवित्रता म्हणजे काय, याचा अंशात्मक का होईना अर्थ कळला. त्यात समाधानकारक दर्शनाचा आनंद खूप निखळ असतो. डोळेभरून शंकराचे ते रुप मनांत साठवले. सोमनाथ मंदिराच्या आजूबाजूचा परिसर व प्रेक्षणीय त्रिवेणी संगम घाट: मंदिराजवळच हिरण, कपिला व सरस्वती या तीन नद्यांचा संगम होतो, जिथे स्नान व पितृतर्पण केले जाते.

भालकातीर्थ- श्रीकृष्णांच्या निर्वाणभूमीचा आध्यात्मिक स्पर्श

भालकातीर्थ

हे सोमनाथपासून 3 किलोमीटरवर आहे. श्रीकृष्णांनी देहत्याग केलेली जागा म्हणून याला खूप महत्व आहे. पौराणिक कथेनुसार, महाभारत युद्धानंतर श्रीकृष्ण द्वारका सोडून प्रभास क्षेत्रात आले. इथे बाणासुर नावाच्या शिकाऱ्याने झाडाखाली ध्यान करत असलेल्या श्रीकृष्णांच्या पायाला हरीण समजून बाण मारला. हाच तो बाण लागलेला पायाचा अंगठा - त्याच जागेला "भालकातीर्थ" म्हणतात. इथेच श्रीकृष्णांनी आपला देह त्यागला आणि वैकुंठाला गमन केले. म्हणून याला *"श्रीकृष्ण निर्वाण स्थळ" असेही म्हणतात.

भालकातीर्थला ‘भालका स्तंभ’ आहे. ज्या झाडाखाली श्रीकृष्ण बसले होते त्या जागी पांढरा संगमरवरी स्तंभ आहे. त्यावर बाण लागल्याचे चिन्ह आहे. झाडाखाली ध्यानस्थ श्रीकृष्णाची सुंदर मूर्ती आहे. एकदम शांत आणि रम्य परिसर आहे.

सोमनाथ, भालकातीर्थ आणि त्रिवेणी संगम ही तिन्ही एकाच दिवशी बघता येतात.

पोशाख: भारतीय संस्कृतीनुसार मंदिरात जाताना पारंपरिक आणि सभ्य कपडे घालावेत, हा नियम इथेही अपेक्षित आहे.

Somnath Temple

गीता मंदिर

सोमनाथ मंदिरापासून १ ते २ किलोमीटरवर असलेले गीता मंदिर हे भगवान श्रीकृष्णाला समर्पित एक पवित्र आणि सुंदर मंदिर आहे. हे मंदिर १९७० मध्ये बिर्ला ग्रुपद्वारे बांधले गेले असून येथील भगवद्गीतेच्या वचनांच्या कोरीवकामासाठी प्रसिद्ध आहे.

मंदिराचे मुख्य वैशिष्ट्ये म्हणजे मंदिरात एकूण १८ खांब आहेत आणि प्रत्येक खांबावर भगवद्गीतेचा एक संपूर्ण अध्याय कोरलेला आहे. मंदिराच्या भिंतींवर भगवान श्रीकृष्णाच्या जीवनातील प्रसंगांची सुंदर चित्रे काढलेली आहेत. याच परिसरात लक्ष्मीनारायण मंदिर, नरसिंह मंदिर आणि हनुमान मंदिरही आहे. हा संपूर्ण परिसर खूपच सुंदर आहे.

बाणगंगा

बाणगंगा

नंतर आलो ते बाणगंगा या ठिकाणी. सोमनाथजवळील पवित्र तीर्थ बाणेश्वर हे गुजरात, सोमनाथ मंदिरापासून १ किमी अंतरावर आहे. गीता मंदिर आणि त्रिवेणी संगमच्या रस्त्यावरच लागते. सोमनाथ बीचपासून पण जवळ आहे. या स्थानाचे पौराणिक महत्व म्हणजे बाणगंगेची ही कथा श्रीकृष्णाच्या निर्वाणाशी जोडलेली आहे. जेव्हा शिकारी 'जराने 'श्रीकृष्णांच्या पायाला बाण मारला, तेव्हा श्रीकृष्ण जखमी झाले. त्यांना खूप तहान लागली होती. तेव्हा श्रीकृष्णांनी स्वतः च्या बाणाने जमिनीवर वार केला आणि तिथून गंगेचे पाणी वर आले. त्याच जागेला "बाणगंगा" म्हणतात. ‘बाणाने निर्माण झालेली गंगा’ म्हणून हे नाव पडले. अशी मान्यता आहे की, इथले पाणी पिल्याने आणि स्नान केल्याने सगळी पापे नष्ट होतात. याला "पाताळगंगा" असेही म्हणतात.

बाणगंगेत काय आहे? | What is Banganga?

कुंड: एक मोठा चौकोनी पाण्याचा कुंड/तलाव आहे. पाणी नेहमी स्वच्छ असते.

श्रीकृष्ण मंदिर: कुंडाच्या काठावर श्रीकृष्णाची लहान मूर्ती आहे. इथे भक्त दिवा लावतात. काही ठिकाणी श्रीकृष्णांनी बाण मारल्याचे प्रतीक दाखवले आहे. खूप शांत आणि पवित्र जागा आहे. भाविक इथे बसून ध्यान करतात. सोमनाथला येणारा प्रत्येक भाविक या स्थानाचे दर्शन घेतोच.

मिनी गोवा ‘दीव’

इथून ८० किलोमीटरवर असलेल्या 'दीव ' या ठिकाणी गेलो, याला मिनी गोवा असेही म्हणतात. निसर्ग सौंदर्याचा पुरेपूर खजिना असलेले हे ठिकाण पर्यटकांचे मन जिंकून घेते. पोर्तुगीजांनी बराच काळ येथे घालवला होता. इथल्या बांधकामात,वातावरणात,संस्कृतीत त्यांची एक प्रकारची छाप दिसून येते. पहिले गेलो ते आयनेस कुकरी शीप म्युझियमला. बाहेरुन त्या बोटीची भव्यता कळत होती. पण प्रवेश बंद असल्याने आतून बघायला मिळाली नाही. नंतर गेलो ते "दीव फोर्ट "ला. मस्त गाडीची सोय आहे. वरपर्यंत जाण्यास अगदी थोड्याच पायऱ्या चढाव्या लागल्या. उंचीवरून जो आजूबाजूचा परिसर दिसतो, तो म्हणजे अहाहा ! काय वर्णन करावे, शब्द अपुरे आहेत,त्या निसर्गसौंदर्यापुढे! खूप खूप फोटो काढलेत इथे. संपूर्ण किल्ल्याची निगा उत्तम रितीने राखली आहे. मनं प्रसन्न होते इथे येऊन..

दीव फोर्ट

मग आलो ते - गंगेश्वर महादेवला - अतिशय सुंदर स्थान

महादेवाच्या पाच पिंडी येथे आहे. पांडवांनी येथे वास्तव्य केले होते, असे म्हणतात. या पाचही पिंडीपर्यंत समुद्राच्या लाटा येतात. प्रत्यक्ष लाटा आम्ही इथे अनुभवल्या. अतिशय सुखद अनुभव होता हा. प्रत्येक वेळेस निसर्गाचे भन्नाट, वेगळेपण अनुभवायला खूप आवडले. निसर्ग आपल्याला खूप काही शिकवून जातो .

दीवमध्येच एक मोठा चर्च आहे. वेळेअभावी तो मात्र बाहेरूनच बघितला. नंतर मात्र पोटोबा करुन

गेलो नागाव बीचला. इथल्या समुद्राची खासियत म्हणजे किनारा खूप मोठा नाही. समुद्र किनारा म्हटला की, कोकणचा आठवतो. असे किनारे इथे पाहायला मिळाले नाहीत. मोठे खडकाळ असे किनारे इथे आहेत, जिथे जायची आपल्याला भीती वाटते. संध्याकाळपर्यंत सोमनाथला परत आलो.

गंगेश्वर महादेव

जुने सोमनाथ मंदिर

२४ जुलै २०२६, शुक्रवार. सकाळीच आवरून जुने सोमनाथ मंदिरात दर्शनाला गेलो. इथे आत गाभाऱ्यातही प्रवेश आहे. इथे पूर्ण इतिहास चित्ररुपाने पहावयास मिळतो.

इंदूरच्या होळकर घराण्याच्या राजमाता पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी इ.स. १७८३ मध्ये सोमनाथ मंदिराचे पुनर्वसन (पुनर्बांधणी) केले. मुघल सम्राट औरंगजेबाने मूळ मंदिर उद्ध्वस्त केल्यानंतर भाविकांना सुरक्षितपणे पूजा करता यावी म्हणून त्यांनी मूळ मंदिराच्या जवळच एक नवीन मंदिर बांधले. हे मंदिर शत्रूंच्या हल्ल्यांपासून वाचवण्यासाठी त्याचे मुख्य ज्योतिर्लिंग जमिनीखाली (भुयाऱ्यात) सुरक्षितपणे स्थापन करण्यात आले होते. अहिल्याबाई होळकरांनी बांधलेले हे मंदिर आज 'जुने सोमनाथ मंदिर' किंवा 'अहिल्याबाई मंदिर' म्हणून ओळखले जाते. हे सध्याच्या मुख्य भव्य मंदिरापासून अवघ्या २०० मीटर अंतरावर स्थित आहे. सांस्कृतिक वारसाही जपला. त्यांनी केवळ मंदिर बांधले नाही, तर मंदिराच्या आवारात सिंहद्वार आणि धार्मिक विधींसाठी उत्तम सोयी-सुविधा देखील निर्माण केल्या. ज्यामुळे कठीण काळातही सोमनाथची शिवपूजा परंपरा अखंड सुरू राहिली.

या दोन दिवसांच्या प्रवासात आम्ही केवळ काही पर्यटनस्थळे पाहिली नाहीत; तर श्रद्धा, इतिहास, निसर्ग आणि संस्कृती यांचा एक अद्भुत संगम अनुभवला.सोमनाथमध्ये महादेवाच्या दर्शनाचे समाधान मिळाले, भालकातीर्थात श्रीकृष्णांच्या निर्वाणभूमीची शांतता अनुभवली, गीता मंदिरात गीतेचा संदेश जाणवला, बाणगंगेत पौराणिक श्रद्धेचा स्पर्श झाला आणि दीवमध्ये समुद्र, किल्ले, खडक आणि निसर्गाचे मनोहारी रूप अनुभवले.कधी टॅक्सी अचानक मिळाली, कधी पावसामुळे कार्यक्रम हुकला, तर कधी समुद्राच्या लाटांनी महादेवाच्या पिंडींना स्पर्श करताना पाहिले. प्रवासातील प्रत्येक क्षणाने एक वेगळी आठवण दिली.  

सिंह, सरदार आणि सद्गुरूंच्या सान्निध्यात…

Gir Lions

परत एकदा सोमनाथ दर्शन करुन "गिर अभयारण्य" पाहण्यास निघालो. जवळ -जवळ दीड तासाचा रस्ता आहे. पहिली सफारी १२ वाजता असते. साधारण पाऊण तासाची सफारी असते. गुजरात सरकारने ठिकठिकाणी सोयी खूप चांगल्या केलेल्या आहेत. बसेस ठेवलेल्या आहेत. पोहचल्यावर १० मिनिटातच बस आली. जंगलात प्रवेश करुन ८-१० मिनिटे झाली असतील, तर दिसले ना ! सगळ्यांना जय-विरु एका कडेला दोघही शांतपणे बसले होते, सिंहाचा रुबाब कुठेच नव्हता, जीवन जगून झाल्याची शांतता मात्र नक्कीच होती.

Gir Forest

मोर, लांडोर, हरणे नीलगायी असे अनेक पशु-पक्षी पहावयास मिळाले. एका मोठ्या बंदिस्त गोलाकारात ५ चित्त्यांचे दर्शन झाले. त्यातील एक तर झाडावर वरच्या टोकावर असा बसला होता की, जणू काही आता उंच झेप घेणार! प्राण्यांचे इतक सहजगत्या दिसणे आनंददायी बाब असते.संपूर्ण सफारी ही खूपच रोमांचकारी ठरली.

'स्टॅचू ऑफ युनिटी’ | Statue of Unity Gujarat

त्याच रात्री बडोदरासाठी आमची ट्रेन होती. आणि २५ जुलै २०२६ शनिवारी सकाळी ७.३० ला बडोदरा स्टेशनवरून एकतानगरला आलो. इथे आमचे अजून काही मित्रमंडळी जॉईन झाले .

यादिवशी आषाढी एकादशी असल्याने सगळ्यांचाच उपवास होता. अहमदाबादच्या एका मैत्रिणीने उपवासाचे सगळे पदार्थ आणले होते. एकादशी -दुप्पट खाशी झाली... नंतर निघालो ते 'स्टॅचू ऑफ युनिटीला'. हा प्रवास सगळ्यात आनंददायी होता. एका कारमध्ये सगळे पुरुष मित्र एकीकडे सगळ्या मैत्रिणी मस्त धमाल करत, स्टॅचू ऑफ युनिटीला पोहचलो.

Statue of Unity

"स्टॅच्यू ऑफ युनिटी" हा जगातील सर्वात उंच पुतळा आहे. गुजरात राज्यातील नर्मदा नदीकाठावर उभारलेला हा १८२ मीटर (५९७ फूट) उंच पुतळा भारताचे पहिले उपपंतप्रधान आणि लोहपुरुष सरदार वल्लभभाई पटेल यांना समर्पित आहे. ३१ ऑक्टोबर २०१८ रोजी याचे लोकार्पण झाले.

सरदार सरोवर धरणाजवळ उभारण्यात आलेल्या या भव्य पुतळ्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे भारतातील प्रसिद्ध आणि मूळचे महाराष्ट्रीयन शिल्पकार राम व्ही. सुतार यांनी हा पुतळा साकारला आहे.

स्वतंत्र भारताच्या निर्मितीत व ५६२ संस्थानांच्या विलीनीकरणात सरदार पटेलांचे योगदान अतुलनीय होते. या एकतेचा पुतळा प्रकल्पासाठी देशातील लाखो गावांमधील शेतकऱ्यांकडून लोखंड गोळा करण्यात आले होते. पर्यटकांसाठी येथे व्ह्यूईंग गॅलरी, संग्रहालय, वॅली ऑफ फ्लॉवर्स आणि जंगल सफारीसारखी अनेक आकर्षणे आहेत.

लिफ्ट आणि व्ह्यूईंग गॅलरी (Viewing Gallery)

• हाय-स्पीड लिफ्ट: पुतळ्याच्या आत अतिशय वेगवान (High-speed) लिफ्ट्स आहेत.
• ३० सेकंदांचा प्रवास: या लिफ्ट अवघ्या ३० सेकंदात पर्यटकांना वर घेऊन जातात.
• १५३ मीटर उंचीवर गॅलरी: लिफ्टद्वारे पर्यटक सरदार पटेलांच्या छातीच्या भागात असलेल्या व्ह्यूईंग गॅलरीपर्यंत पोहोचू शकतात.

या गॅलरीमध्ये एकाच वेळी २०० पर्यटक उभे राहून परिसर पाहू शकतात.नयनरम्य दृश्य येथून नर्मदा नदी, सरदार सरोवर धरण आणि सातपुडा-विंध्य पर्वत रांगांचे विहंगम दृश्य दिसते. पुतळ्याच्या पायाशी सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या जीवनावर आधारित एक मोठे आधुनिक संग्रहालय आहे. संध्याकाळी पुतळ्यावर एक अप्रतिम लेझर शो होतो, ज्यामध्ये भारताच्या एकतेचा इतिहास दाखवला जातो. इथल्या परिसराची भव्यता, आधुनिक सोयी, पर्यटकांचा केलेला विचार हे सगळे पाहून मन भारावून जाते. प्रत्येक भारतीयाने इथला अनुभव अवश्य घ्यावा.

आमच्या सहलीतील शेवटचा दिवस २६ जुलै २०२६ रविवार

सकाळीच कॅक्टस पार्कमध्ये गेलो. विविध प्रकारचे कॅक्टस पाहायला मिळाले. इयत्ता १० वीला एक पाठ आहे ,"जगणं कॅक्टसचं". इथून पुढे हा पाठ शिकवताना या पार्कच उदाहरण द्यायचे मनात पक्के ठरवलेयं. कमलम् पार्क बंद असल्याने आत जाता आले नाही. परत येऊन नाश्ता करुन निघालो ते गरुडेश्वरला.

श्री क्षेत्र गरुडेश्वर

श्री क्षेत्र गरुडेश्वर हे गुजरातमधील नर्मदा नदीच्या पवित्र काठावर वसलेले दत्त संप्रदायाचे एक अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. हे स्थान प्रामुख्याने प.प. श्री वासुदेवानंद सरस्वती स्वामी महाराज (टेंबे स्वामी) यांचे समाधी स्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. नर्मदानदी, प्रसिद्ध 'स्टॅच्यू ऑफ युनिटी' (Statue of Unity) येथून अगदी जवळ आहे.

दत्त संप्रदायाचे थोर संत प.प. श्री वासुदेवानंद सरस्वती स्वामी महाराजांनी आपल्या आयुष्यातील शेवटचा काळ येथे व्यतीत केला. त्यांनी १९१४ मध्ये (आषाढ शुद्ध प्रतिपदेला) येथेच नर्मदा किनारी 'संजीवन समाधी' घेतली. गरुडेश्वराचे मूळ मंदिर हे भगवान शिवाचे आहे. पुराणातील कथेनुसार, गरुडाने येथे तपश्चर्या केली होती, म्हणून या स्थानाला 'गरुडेश्वर' हे नाव पडले. समाधी स्थळाजवळच भव्य आणि सुंदर दत्तमंदिर बांधलेले आहे. इथे रोज धार्मिक विधी, पूजा आणि आरती केली जाते. राहण्याची व जेवणाची सोय आहे. श्री दत्त संस्थान गरुडेश्वरतर्फे भक्तांसाठी महाप्रसाद असतो, मंदिरात दररोज दुपारच्या वेळी भक्तांसाठी अन्नछत्र (महाप्रसाद) चालवले जाते.

दत्त मंदिरात बसून 'दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा’ चा जप करुन मनाला शांतता मिळाली. मंदिरातील उर्जा निश्चितच जाणवते. नंतर आलो ते बडोदऱ्याच्या मार्केटमध्ये. बंधेज साड्यांची दुकाने पाहिलीत. थोडीफार खरेदी केली आणि सासू-मां या रेस्टॉरंटमध्ये मस्त गुजराती जेवणाचा आस्वाद घेतला... वेगळे पदार्थ,चव आपल्याला नेहमीच आनंद देतात. जेवण खूप चवदार होते.

इथून सगळ्यांचेच परतीचे प्रवास होते. वेगळ्याच विश्वात होतो पाच दिवस. दैनंदिन जीवनात परतायचा कंटाळाच आला होता, पण इलाज काहीच नव्हता... संस्मरणीय अशी ही द्वारका-सोमनाथ-दीव-गिर-स्टॅचू ऑफ युनिटी-गरुडेश्वर ची सहल ठरली.

तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️

सौ. माणिक प्रशांत जोशी

लेखक

पुणे