सह्याद्रीतील शिल्परत्न ‘अमृतेश्वर मंदिर’ | नरेंद्र चांदेवार | Author: Narendra Chandewar | Amruteshwar Temple | Maharashtra Tourism | Incredible India

कळसुबाई - हरिश्चंद्र वन्यजीव अभयारण्याला भेट देण्याचा प्रसंग नुकताच आला. या ठिकाणी सह्याद्री पर्वत रांगांमधील गिरीदुर्गसह अतिप्राचीन मंदिर पाहायला मिळतात. राजूरमार्गे भंडारदरा ते रतनवाडी असा प्रवास केल्यानंतर अमृतेश्वर मंदिर बघायला मिळते. प्रवरा नदीच्या उगमाजवळ आणि रतनगडाच्या पायथ्याशी वसलेले जुने अमृतेश्वर मंदिर म्हणजे अगदी डोक्यापासून पायापर्यंत कोरलेले दगडी शिल्पच आहे. हे मंदिर कोरीव कलेचा उत्तम नमुना मानले जाते.

Amruteshwar Temple

महाराष्ट्रात वेरूळचे घृष्णेश्वर, अंबरनाथचे शिवमंदिर, नाशिकजवळील गोंदेश्वर, शिखर शिंगणापूरचे शंभू महादेव, त्र्यंबकेश्वर अशी शिल्पमंदिरे अगदी बोटावर मोजण्याइतकीच आहेत. या यादीत रतनवाडीतील अमृतेश्वर मंदिराचाही समावेश होतो. शिलाहार राजा झंज याने गोदावरी ते भीमा या नद्यांच्या दरम्यान १२ शिवालये उभारली, त्यातील हे एक प्रमुख मंदिर आहे. सध्या या मंदिराची देखरेख भारतीय पुरातत्व विभागाकडे आहे. भारतीय पुरातत्त्व खात्याच्या नोंदीनुसार, अमृतेश्वर मंदिर १२व्या किंवा १३व्या शतकातील आहे. भंडारदरासारख्या लोकप्रिय पर्यटनस्थळाजवळच रतनगडाच्या पायथ्याशी हे मंदिर आहे. निसर्गरम्य परिसरात वसलेल्या या मंदिराची रचना इतर शिवालयांपेक्षा वेगळी आहे. मंदिर पश्चिमेकडे तोंड करून असले तरी नंदीचा मंडप मात्र पूर्वेकडे आहे. या मंदिराला पूर्व व पश्चिम अशा दोन्ही बाजूंनी प्रवेशद्वारे आहेत. पूर्वेकडून आत गेल्यास आधी नंदीमंडप, नंतर थेट गाभारा, त्यानंतर अंतराळ आणि शेवटी सभामंडप लागतो. गाभाऱ्यात येण्यासाठी आणि बाहेर जाण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी मार्ग आहेत. अशी रचना इतर शिवमंदिरांत फारशी दिसत नाही.

Amruteshwar Temple

'अमृतवाहिनी प्रवरा'

येथील आणखी एक खासियत म्हणजे गाभारा खोल असून तेथून पाण्याचे झरे वाहतात. हेच प्रवरा नदीचे उगमस्थान मानले जाते. अमृतेश्वर मंदिरातून उगम पावल्याने या नदीला 'अमृतवाहिनी प्रवरा' असेही म्हणतात. पावसाळ्यात मंदिराचा गाभारा पाण्याने भरलेला असतो; साधारण जून ते डिसेंबर या काळात शिवपिंडी पाण्याखाली राहते. यावरूनच भंडारदरा धरणातील पाण्याची पातळी कळत असते. पश्चिमेच्या वेशीने मंदिरात शिरताना दारावरील कोरीवकाम नजरेत भरते. दाराच्या दोन्ही बाजूंच्या खांबांवर बारीक नक्षीकाम असून अनेक देव-देवता तसेच मैथुनाची (कामसूत्र) शिल्पेही कोरलेली आहेत. दाराच्या ललाटबिंबावर गणेशमूर्ती आहे, तर खाली देव-देवता व अनेक सुरसुंदरी कोरल्या आहेत. सभामंडपातील दगडी खांब शेकडो लहान शिल्पांनी सजले आहेत. खांबाच्या वरच्या भागात भार वाहणारे यक्ष आहेत. सभामंडपाच्या भिंतींवर प्रकाशासाठी ठिकठिकाणी दगडी जाळी बनवलेली आहेत. अंतराळातून गर्भगृहात जाताना दरवाजाच्या चौकटीवर चारही बाजूंनी शिल्पे आहेत. खाली कीर्तिमुख, तर डाव्या-उजव्या बाजूला वेली कोरल्या आहेत. अंतराळापासून सुमारे सहा ते सात फूट खोल गाभारा आहे. तेथे सहा-सात पायऱ्या उतरून जावे लागते. गाभाऱ्यातील शिवपिंडीही विशेष आहे. शाळुंकाच्या वरील भागातील शिवलिंग तीन थरांत आहे; खालून वर गेल्यावर ते अरुंद होत जाते (तीन दगड एकावर एक ठेवल्यासारखे भासते). अशी शिवपिंडी फार क्वचित आढळते.

Amruteshwar Temple

गाभाऱ्यातून पूर्वेकडे बाहेर पडल्यावर समोर नंदीमंडप आहे. या मंडपात एक नंदी स्थापित असून बाजूला दोन मोडक्या नंदी मूर्ती आहेत. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर अनेक देव, दानव, यक्ष, अप्सरा, गंधर्व यांची कोरीव शिल्पे आहेत. तसेच अनेक ठिकाणी मैथुन शिल्पेही आहेत. मंदिराचे शिखर अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण व शिल्पकलेच्या समृद्धीचे दर्शन घडवणारे आहे. त्यावर जाळीदार नक्षीचे उभे थर व त्यावर छोटी शिखरे बनवलेली आहेत. हे मंदिर 'भूमीज' शैलीतील आहे असे सांगितले जाते. प्राचीन वास्तुशास्त्रानुसार 'नागर' (उत्तर भारतीय) व 'द्राविड' (दक्षिण भारतीय) असे दोन प्रकार आहेत. या दोन्हीचा संगम म्हणजे 'वेसर' ही उपशैली. भूमीज शैली ही नागर शैलीचीच एक उपशैली असून तिची मंदिरे नर्मदेच्या परिसरात व महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात आढळतात.

Amruteshwar Temple

'विष्णूतीर्थ'

मंदिराच्या आवारात अनेक पुरातन मूर्ती, वीरगळ व काही तुटलेल्या मूर्तीही आहेत. मंदिराजवळ एक चौकोनी पुष्करणी असून तिच्यात उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत. पुष्करणीच्या चारही भिंतींवर छोटी मंदिरे आहेत; त्यात गणेश व विष्णूच्या विविध रूपांच्या प्रतिमा आहेत. स्थानिक लोक या पुष्करणीला 'विष्णूतीर्थ' म्हणतात. समुद्रमंथनातील १४ रत्नांतून हे मंदिर व तीर्थ निर्माण झाल्याची कथा त्यांच्यात प्रचलित आहे. महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते. श्रावणातील प्रत्येक सोमवारीही हजारो भाविक दर्शनाला येतात. वास्तुकलेचा उत्तम आविष्कार असलेले हे मंदिर परिसरातील आदिवासी समाजाचे श्रद्धास्थान आहे.

नरेंद्र गोपीनाथ चांदेवार

विभागीय वन अधिकारी

संपर्क