कोराडीचे महालक्ष्मी जगदंबा मंदिर : धार्मिक पर्यटन आणि विकासाचा नवा अध्याय | Author: Ram Bhakre | Koradi Mahalaxmi Jagdamba Temple | Temples in Vidarbha | Temples in Maharashtra

नागपूर जिल्ह्यातील कोराडीस्थित प्रसिद्ध महालक्ष्मी जगदंबा मंदिर हे विदर्भातील लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान मानले जाते. देवी महालक्ष्मी-जगदंबेच्या दर्शनासाठी दरवर्षी मोठ्या संख्येने भाविक येथे येतात. आता या पवित्र धार्मिक स्थळाचा विकास केवळ मंदिरापुरता मर्यादित न राहता धार्मिक, सांस्कृतिक, पर्यटन, सामाजिक आणि आर्थिक प्रगतीचे केंद्र म्हणून होत आहे. विविध विकास प्रकल्पांमुळे कोराडी परिसराला आधुनिक पर्यटन स्थळाचे स्वरूप प्राप्त होत असून, भविष्यात हे ठिकाण महाराष्ट्रातील प्रमुख धार्मिक आणि मनोरंजन केंद्र म्हणून उदयास येण्याची चिन्हे दिसत आहेत.

Mahalaxmi Jagdamba Devi Temple

१६२ फूट उंच हनुमानाची भव्य मूर्ती

कोराडी मंदिर परिसरात साकारली जात असलेली तब्बल १६२ फूट उंचीची भगवान श्री हनुमान यांची भव्य मूर्ती सर्वात मोठा आकर्षणबिंदू ठरणार आहे. देशातील सर्वात उंच हनुमान मूर्तींपैकी एक असलेल्या या स्मारकामुळे कोराडीची ओळख राष्ट्रीय स्तरावर निर्माण होणार आहे. धार्मिक श्रद्धा आणि भव्य वास्तुकलेचा मिलाफ या माध्यमातून अनुभवता येणार आहे. फाउंडेशनपासून २०६ फूट उंचीची ही मूर्ती असून प्रत्यक्ष मूर्तीचा आकार १६२ फूट आहे. या ठिकाणी “सेव्हन-डी हनुमान चालीसा प्रोजेक्शन” करण्यात येणार असून भाविकांना हनुमानजींची विविध रूपं अनुभवता येणार आहेत. मूर्तीखाली हनुमानजींच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण प्रसंगांचे सादरीकरण करण्यात येणार आहे.

Revenue Minister Govt. of Maharashtra, Chandrashekhar Bawankule ji at Koradi Temple

सामाजिक आणि आर्थिक उपक्रम | Social and Economic Initiatives by Government of Maharashtra

महालक्ष्मी जगदंबा संस्थान कोराडीच्या माध्यमातून संस्थानचे अध्यक्ष आणि राज्याचे महसूल मंत्री तसेच नागपूर व अमरावती जिल्ह्याचे पालकमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांच्या नेतृत्वात सामाजिक आणि आर्थिक क्षेत्रातही अनेक उपक्रम राबविले जात आहेत. स्वामिनी महिला सेवा सहकारी संस्थेच्या माध्यमातून महिलांना रोजगार उपलब्ध करून देण्यात येत आहे. कलमकारी प्रकल्पांतर्गत शेकडो महिलांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या असून, अगरबत्ती उत्पादन युनिटमुळे महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण घडत आहे. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांतील विवाहयोग्य जोडप्यांसाठी आर्थिक सहाय्य देण्याचा उपक्रमही संस्थानमार्फत राबविला जात आहे. त्यामुळे धार्मिक संस्थेने सामाजिक जबाबदारीचे उत्तम उदाहरण निर्माण केले आहे. नागपूर महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणमार्फत कोराडी परिसरात जागतिक दर्जाचा अम्युझमेंट पार्क आणि डायनासोर पार्क विकसित करण्याचा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प प्रस्तावित करण्यात आला आहे. या प्रकल्पाचा उद्देश मनोरंजन, शिक्षण, पर्यटन आणि कौटुंबिक आनंद यांचा संगम घडवून आणणे हा आहे. यामुळे कोराडी परिसरातील पर्यटन क्षमतेत मोठी वाढ होणार असून सर्व वयोगटातील पर्यटकांसाठी आधुनिक सुविधा उपलब्ध होणार आहेत.

Mahalaxmi Jagdamba Devi Temple

डायनासोर पार्क

डायनासोर पार्क हा या प्रकल्पातील विशेष आकर्षण ठरणार आहे. येथे ३५ विविध प्रजातींचे जिवंत आकाराचे ॲनिमेट्रॉनिक डायनासोर उभारले जाणार आहेत. वास्तववादी ध्वनी प्रभाव, हालचाली, शैक्षणिक माहिती फलक आणि हिरव्यागार वातावरणामुळे मुलांसाठी, विद्यार्थ्यांसाठी आणि कुटुंबांसाठी हा एक रोमांचक आणि ज्ञानवर्धक अनुभव ठरेल. रात्रीच्या वेळी आकर्षक प्रकाशयोजनेमुळे या परिसराचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसणार आहे. अम्युझमेंट पार्कमध्ये आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या मनोरंजन राईड्सची सुविधा असणार आहे. फ्रिसबी, स्विंग चेअर, सुनामी, सुपर जेट, झायक्लोन, लूप स्टारशिप आणि भूलभुलैया यांसारख्या राईड्स पर्यटकांना रोमांचकारी अनुभव देतील. मुलांपासून तरुणांपर्यंत आणि कुटुंबांपासून पर्यटकांपर्यंत सर्वांसाठी आनंद आणि मनोरंजनाची पर्वणी येथे उपलब्ध होणार आहे.

या संपूर्ण प्रकल्पात आधुनिक पायाभूत सुविधांनाही विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. प्रगत CCTV यंत्रणा, सार्वजनिक उद्घोषणा प्रणाली, प्रशिक्षित सुरक्षा कर्मचारी आणि अग्निसुरक्षा व्यवस्था यामुळे पर्यटकांच्या सुरक्षेची काळजी घेतली जाणार आहे. डिजिटल प्रवेश पास, ऑनलाइन बुकिंग आणि स्मार्ट तिकीट स्कॅनिंग प्रणालीमुळे प्रवेश प्रक्रिया अधिक सुलभ आणि आधुनिक होणार आहे. तसेच बागा, सजावटीची प्रकाशयोजना, पादचारी मार्ग आणि बसण्याच्या सुविधा यामुळे परिसर अधिक आकर्षक बनणार आहे. प्रकल्पामध्ये भव्य प्रवेशद्वार उभारले जाणार असून ते साहस आणि प्रागैतिहासिक युगाच्या संकल्पनांचा सुंदर मिलाफ सादर करेल. याशिवाय पर्यटकांसाठी आधुनिक फूड कोर्टची सुविधा उपलब्ध होणार आहे. विविध खाद्यपदार्थ, स्वच्छ पिण्याचे पाणी, कुटुंबांसाठी बसण्याची व्यवस्था आणि स्वच्छ अन्न प्रक्रिया क्षेत्रांमुळे पर्यटकांचा अनुभव अधिक समृद्ध होईल.कोराडी परिसरातील विकास केवळ मनोरंजनापुरता मर्यादित नसून पायाभूत सुविधा आणि सामाजिक विकासालाही गती देणारा आहे.

कोराडी तलावाचे सौंदर्यीकरण | Koradi Lake Beautification

Koradi Lake

कोराडी ते नागपूर मुख्य मार्गाचे रुंदीकरण आणि डांबरीकरण, अंतर्गत रस्त्यांचे मजबुतीकरण, पाणीपुरवठा योजना आणि वीज वितरण यंत्रणेचे आधुनिकीकरण यामुळे परिसरातील नागरिकांना मोठा फायदा होणार आहे. कोराडी तलावाचे सौंदर्यीकरण आणि तलाव परिसराचा विकास करून पर्यटनाला चालना दिली जात आहे. महादुला परिसरात भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक उभारण्याचे कार्य सुरू असून सामाजिक आणि ऐतिहासिक वारशाचे जतन करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. तसेच भारतीय विद्या भवन यांनी उभारलेल्या सांस्कृतिक केंद्रामुळे भारतीय संस्कृती, परंपरा आणि देशभक्तीची भावना तरुण पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केले जात आहे. महालक्ष्मी जगदंबा संस्थानमार्फत आयोजित नि:शुल्क महा आरोग्य शिबिरांमुळे ग्रामीण आणि परिसरातील नागरिकांना आरोग्य सेवा उपलब्ध होत आहेत. डिजिटल शिक्षण साधने, शैक्षणिक सुविधा, युवकांसाठी क्रीडा आणि सांस्कृतिक उपक्रम, लघुउद्योगांना प्रोत्साहन आणि स्थानिक रोजगार निर्मिती यामुळे कोराडी परिसर सर्वांगीण विकासाच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. धार्मिक श्रद्धा, आधुनिक पर्यटन, रोजगार निर्मिती, सामाजिक बांधिलकी आणि सांस्कृतिक जतन यांचा सुंदर संगम म्हणजे कोराडीचा विकास प्रकल्प होय. भविष्यात कोराडी हे केवळ देवीच्या दर्शनासाठी नव्हे, तर धार्मिक पर्यटन, कौटुंबिक मनोरंजन आणि आधुनिक विकासाचे प्रेरणादायी केंद्र म्हणून संपूर्ण महाराष्ट्रात विशेष ओळख निर्माण करेल, यात शंका नाही.

श्री महालक्ष्मी जगदंबा मंदिर, स्वयंभू जागृत शक्तिपीठ

३५० वर्षे जुने स्वयंभू जागृत शक्तिपीठ

नागपूरपासून १४ किमी अंतरावर असलेले कोराडी येथील श्री महालक्ष्मी जगदंबा मंदिर हे ३०० ते ३५० वर्षे जुने स्वयंभू जागृत शक्तिपीठ आहे. सुमारे १५० एकर परिसरात वसलेले महालक्ष्मी जगदंबेचे भव्य व सुंदर मंदिर लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. विदर्भाची कुलस्वामिनी अशी या देवीची ख्याती आहे. नवरात्रीच्या काळात देवीच्या दर्शनाला १५ ते २० लाख भाविक येतात, अशी येथे नोंद आहे.

आख्यायिकेनुसार हजारो वर्षांपूर्वी या परिसरात जाखापूर नावाचे राज्य होते व तेथे झोलन राजा राज्य करीत असे. महापराक्रमी व बुद्धिमान असणाऱ्या या राजाला ७ पुत्र होते; परंतु त्याला कन्यारत्न हवे होते. यासाठी राजाने ब्रह्मदेवाची तपश्चर्या करून त्यांना प्रसन्न करून घेतले. ब्रह्मदेवाने तुझ्या पोटी साक्षात महालक्ष्मी जन्म घेईल, असा वर दिला. काही दिवसांनी झोलन राजाच्या पत्नीला सुंदर कन्यारत्न झाले. ब्रह्मदेवाने सांगितल्याप्रमाणे तिचे नामकरण महालक्ष्मी असे करण्यात आले. दिवसेंदिवस महालक्ष्मी मोठी होत होती. एकदा अचानक जाखापूर राज्यावर शेजारी राज्याकडून आक्रमण झाले. यावेळी मलाही युद्धभूमीवर घेऊन चला, असा आग्रह महालक्ष्मीने वडिलांकडे केला. लाडक्या मुलीचा हट्ट राजाला टाळता येईना म्हणून तो तिला स्वतः सोबत युद्धभूमीवर घेऊन गेला. घनघोर युद्ध सुरू असताना महालक्ष्मीने सांगितल्याप्रमाणे राजाने डावपेच टाकले आणि त्याचा या युद्धात विजय झाला.

विजयश्री मिळाल्यानंतर झोलन राजा राजकन्या महालक्ष्मीसह जाखापूर येथे परतत असताना महालक्ष्मीने त्यांना सांगितले की या प्रवासात ज्या ठिकाणी सूर्य मावळेल तेथेच मी थांबेन. त्यापुढे येणार नाही. त्याप्रमाणे कोराडी येथे आल्यानंतर सूर्य मावळला व महालक्ष्मी येथेच थांबून गुप्त झाली. ज्या ठिकाणी महालक्ष्मी गुप्त झाली त्याच ठिकाणी महालक्ष्मी देवीची स्वयंभू मूर्ती प्रकट झाली. तीच स्वयंभू मूर्ती आज कोराडी येथील महालक्ष्मी मंदिरात प्रतिष्ठापित आहे.

१७ व्या शतकात भोसले राजघराण्याच्या अखत्यारित हे मंदिर होते, त्यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याची नोंद आहे. मंदिराचा परिसर प्रशस्त असून तेथील वाहनतळावर एकाच वेळी हजारो वाहने उभी राहू शकतात. वाहनतळापासून मंदिराच्या मुख्य प्रवेश कमानीपर्यंतच्या मार्गावर शेकडो पूजासाहित्याची दुकाने आहेत. विदर्भात कोराडी येथील रांगोळी प्रसिद्ध असून मंदिर परिसरात असलेल्या शेकडो दुकानांमधून रांगोळीची विक्री होत असते. वृद्ध व अपंगांसाठी मंदिर समितीतर्फे मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी खास वाहनांची सुविधा उपलब्ध केली आहे. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार भव्य व वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. प्रवेशद्वारातून मंदिर परिसरात प्रवेश केल्यानंतर तेथे एक सुंदर उद्यान विकसित करण्यात आलेले पाहायला मिळते. रात्रीच्या वेळी मंदिरासह संपूर्ण परिसरात रोषणाई करण्यात येते.

Koradi Devi Temple, Koradi, Nagpur

हेमाडपंती बांधकाम

मंदिराचे बांधकाम हे हेमाडपंती शैलीचे आहे. मंदिरातील खांब हे कलाकुसरीने युक्त आहेत. दर्शनमंडप, सभामंडप व गाभारा अशी मंदिराची रचना आहे. भव्य अशा सभामंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या गाभाऱ्यात देवीचे स्थान आहे. या गाभाऱ्यात चांदीची सजावट असून चांदीच्या मखरातच देवीची मूर्ती आहे. ही मूर्ती ३ फूट उंचीची आहे. मूर्ती चतुर्भुज असून तिच्या हातांमध्ये त्रिशूळ, खड्ग, डमरू आणि धनुष्य आहेत. मूर्तीला चांदीचा मुखवटा लावण्यात आलेला आहे; परंतु मूळ दगडी मूर्तीच्या चेहऱ्याकडे पाहिल्यास सकाळी कन्या रूपात, दुपारी तरुण किंवा युवा रूपात आणि सायंकाळी प्रौढ किंवा वृद्ध रूपात दर्शन होते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. नवरात्रीच्या दिवसांत भाविकांना या देवीच्या मूळ रुपाचे दर्शन घडविले जाते. या मंदिरापासून १ कि.मी. अंतरावर असलेल्या टेकडीवर तिचा भाऊ दत्तासूर यांचे मंदिर आहे.

उंच दीपमाळ

मंदिर परिसरात उंच दीपमाळ असून शिव–पार्वती आणि नंदी, गणेश व दक्षिणमुखी हनुमान यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिरासमोरच भलामोठा औदुंबर वृक्ष आहे. आश्विन शुद्ध प्रतिपदेपासून १० दिवस येथे देवीचा नवरात्र उत्सव साजरा केला जातो. यावेळी देवीच्या समोर असंख्य घट मांडून त्यावर मनोकामना दीपज्योती लावण्यात येतात. याची संख्या सुमारे १०,००० इतकी असते. नवसपूर्तीनिमित्त अशा अखंड दीपज्योती लावण्याची येथे प्रथा आहे.

Koradi Temple

कसे पोहोचाल | How to plan trip to Koradi Mahalaxmi Jagdamba Temple near Nagpur

नागपूरपासून १४ किमी, तर कामठीपासून १२ किमी अंतरावर आहे. नागपूर, कामठीपासून कोराडीसाठी एसटीची सुविधा आहे. खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत जाऊ शकतात. श्री महालक्ष्मी जगदंबा मंदिर सकाळी ६ ते रात्री १० वाजेपर्यंत भक्तांसाठी खुले असते.

तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️

राम भाकरे

लेखक, ज्येष्ठ पत्रकार

संपर्क