टेकडीचा गणपती | Tekdi Ganesh Temple Nagpur | Vidarbha Ashtavinayak Yatra Guide | Temples near Nagpur | Temples of Vidarbha

विदर्भ अष्टविनायक | Vidarbha Ashtavinayak Yatra Guide

विदर्भाच्या अष्टविनायकातील पहिला समजला जातो, तो नागपूरचा टेकडी गणेश. नागपूरकरांचे हे आराध्य दैवत आहे. रेल्वे स्थानकाला लागून सीतबर्डी टेकडीवर हे गणेशाचे मंदिर आहे. त्यामुळे या गणेशाचे नाव ‘टेकडी गणेश’ असे रूढ झाले.

भोसले राजे आणि ब्रिटिशांची लढाई ज्या ठिकाणी झाली, त्याच ठिकाणी हे गणपतीचे मंदिर आहे. सुरुवातीला मंदिर छोटेसे होते, आता त्याचा विकास झाला आहे. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वेला असले, तरी मूर्ती उत्तराभिमुख आहे. गणपतीच्या मूर्तीच्या पाठीमागील भिंतीला लागून एक शिवलिंग आहे. येथील वैशिष्ट्य म्हणजे शिवलिंगाच्या ठिकाणी नंदी बसवलेला दिसतो.

असे सांगतले जाते की, १८६६ मध्ये येथील टेकडी फोडून रेल्वे रूळ टाकण्याचे काम सुरू होते. त्यावेळी खोदकाम करताना कामगारांना गणेशाची शेंदूरचर्चित मूर्ती सापडली. कामगारांना ही मूर्ती दिसली त्यावेळी अचानक आकाश भरून आले व विजांचा कडकडाट सुरू झाला. कामगारांनी तेथून मूर्ती काढून एका पिंपळाच्या झाडाखाली तिची प्राणप्रतिष्ठापना केली. तेव्हापासून या मूर्तीची पूजाअर्चा सुरू आहे. १८६५ मधील नागपूरच्या नकाशात या मंदिराचा उल्लेख नाही; म्हणजे त्या आधीच्या काळात केव्हातरी तिथे असलेले प्राचीन गणेश स्थान जमीनदोस्त वा उद्ध्वस्त झाले असावे. कारण त्यापूर्वी मात्र येथे मंदिर असल्याची नोंद सापडते. यादवांच्या कार्यकाळात रामटेकला राम मंदिर उभारण्याबरोबरच हेमाद्री पंडितांनी टेकडीचे गणेश मंदिर बांधले. यादव घराण्याकडून या गणेशाची पूजा होत असे, अशी नोंद आहे; परंतु ही मूर्ती यादवकाळातील असण्याबाबत अभ्यासकांमध्ये साशंकता आहे.

Tekdi Ganesh Temple Nagpur | Vidarbha Ashtavinayak Yatra Guide | Temples near Nagpur

मराठा साम्राज्याचे सरदार रघुजी भोसले यांच्या मृत्यूनंतर १८९६ मध्ये इंग्रज नागपुरात आले. सध्या जेथे मंदिर आहे त्या सीताबर्डी टेकडीच्या खालीच इंग्रज रेसिडन्सी होती. तेव्हापासून हा परिसर इंग्रजांकडे होता व स्वातंत्र्यानंतर भारतीय सैन्यदलाच्या अधिपत्याखाली आहे. इंग्रजांच्या काळात सीताबर्डी किल्ल्यात कोणाही स्थानिकांना प्रवेश दिला जात नव्हता. लष्करी छावणी बाजूला असल्यामुळे इंग्रजांनी या मूर्तीवर केवळ एक पत्र्याची झोपडी उभारण्याची परवानगी दिली. त्यानुसार १९३६ मध्ये या गणेशमूर्तीभोवती झोपडी उभारण्यात आली. १९६५ पर्यंत मंदिर त्याच अवस्थेत होते. त्यानंतर उत्तरोत्तर जीर्णोद्धार व नूतनीकरण होत गेले. २०२० मध्ये केलेल्या नूतनीकरणानंतर या मंदिराला सध्याचे स्वरूप आले आहे. फिकट लालसर दगडामध्ये राजस्थानी कारागिरांनी हे भव्य मंदिर बांधले आहे. त्यावरील नक्षीकाम व मंदिराची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण भासते. २०,००० चौरस फूट जागेवर हे मंदिर उभे आहे.

मंदिराच्या सभामंडपाच्या मध्यभागी असलेल्या पिंपळवृक्षाखाली उजव्या सोंडेची गणेशमूर्ती आहे. गणेशमूर्तीचे मुकुट व डोळे हे चांदीचे आहेत. मूर्तीच्या मागे डाव्या बाजूला ५ फूट उंचीची काळभैरवाची मूर्ती, तर उजव्या बाजूला नंदीवर आरूढ शिवलिंग आहे. येथील पिंपळ वृक्षाशेजारी राधाकृष्ण मंदिर आहे. याशिवाय येथे राम-सीता-लक्ष्मण, दक्षिणमुखी हनुमान तसेच महालक्ष्मी यांच्याही मूर्ती आहेत.

याच टेकडीवर दुसऱ्या भागात आणखी एक गणपती मंदिर आहे. तो फौजी गणपती म्हणून ओळखला जातो. शुक्रवार तलावाचे पाणी पूर्वी सीताबर्डी किल्ल्यापर्यंत होते. भोसले राजे नावेतून तेथे गणेश दर्शनासाठी येत, असे सांगितले जाते.

Tekdi Ganesh Temple Nagpur | Vidarbha Ashtavinayak Yatra Guide | Temples near Nagpur

कसे पोहोचाल | How to reach Tekdi Ganesh Temple Nagpur

• नागपूर रेल्वेस्थानकापासून पायी १० मिनिटांवर
• नागपूरसाठी राज्यातील विविध ठिकाणांहून एसटी, रेल्वे व विमान सेवा उपलब्ध
• खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात

तुम्ही ही यात्रा केली आहे का? तुमचा अनुभव कमेंटमध्ये नक्की शेअर करा 🙏

असेच नवीन अनुभव व माहिती करिता आमच्या चॅनेल ला क्लिक करून फॉलो करा!