जगन्नाथ स्तूप, पवनी: बौद्ध सर्कीट | Jagannath Stupa, Pauni | Vidarbha Buddha Circuit Travel Guide
पवनी हे भंडारा जिल्ह्यातील महत्वाचे आणि ऐतिहासिक ठिकाण आहे. भंडाऱ्यापासून ४२ किमी अंतरावर ही प्राचीन नगरी वसली आहे. पवनी गावाच्या दक्षिणेला बालसमुद्र नावाचे तळे आहे. या तळ्याच्या दक्षिण काठावर सुमारे ९ मीटर उंचीची टेकडी आहे. या टेकडीवर २० व्या शतकात बांधलेले जगन्नाथाचे देऊळ आहे. या जगन्नाथ टेकडीचे उत्खनन १९६९-७० या दरम्यान करण्यात आले. त्यात एका महास्तुपाचे अवशेष आढळून आले आहेत.
उत्खननात प्राचीन विटांचा भव्य गोलाकार स्तूप, अशोककालीन शिलालेख आणि मुचलिंद नाग शिल्प सापडले. सध्या या स्तूपावर जगन्नाथ मंदिर असून, याला विदर्भातील प्राचीन बौद्ध वारसा म्हणून ओळखले जाते.
उत्खननातील पुराव्यानुसार मूळ स्तूप अशोकपूर्व काळात इ.स. पूर्व तिसऱ्या शतकापूर्वी बांधण्यात आला होता. त्यानंतर शुंग काळात इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकात या स्तुपाचे विस्तृतीकरण झाल्याचे निदर्शनास आले. शुंग काळात या विस्तारित स्तुपाभोवती दगडी कठडा प्रदक्षिणापथ आणि चार दिशांना प्रवेशद्वारे बांधण्यात आली.
मौर्यपूर्व काळात बांधण्यात आलेला हा स्तूप गोलाकार होता. त्याचा व्यास ३८.२० मीटर होता. स्तुपाचा पाया खचू नये यासाठी बांधकामात ठिकठिकाणी काटकोन,चौकोनी आकाराच्या पेटिकांची योजना करण्यात आली. या पेटकांमध्ये विटांचे तुकडे आणि करड्या रंगाचा चिखल भरल्या गेला होता. त्यामुळे स्तुपाच्या अंडाचे वजन मर्यादित राहिले.
Jagannath Stupa, Pauni
पवनी येथे उपलब्ध पुराव्यांमुळे पेटिका पद्धतीच्या बांधणीची प्राचिनता इ.स. पूर्व दुसऱ्या-तिसऱ्या शतकापर्यंत मागे नेता आली. येथील तीन सुची आणि अष्टकोनी खांबावर उत्कृष्ट मानवी शिल्पे आणि बुद्ध धर्माशी निगडित चिन्हे आढळली आहेत. यात स्तूप, धर्मचक्र, कल्पवृक्ष बोधीवृक्ष, भद्रासन आदींचा समावेश आहे. बुद्धप्रतिमा नसल्याने ती हीनयान पंथीयांची आहेत हे उघड होते. स्तुपाच्या अंडाचा वरील भाग मंदिराच्या बांधणीत नष्ट झाला असला तरी त्यावर दगडी हर्निका व छत्रावली होती, याबाबतचे पुरावे मिळाले आहेत.
या स्तुपाची डागडुजी आणि पूजा उत्तर सातवाहन आणि क्षत्रपकाळातही सुरू होती. ते वरच्या थरात सापडलेल्या सातवाहन क्षत्रप नाण्यावरुन तसेच इ.स. च्या दुसऱ्या व तिसऱ्या शतकात भारतात व इतर ठिकाणी सापडलेल्या रोमन खापरांच्या पवनी येथील उपलब्धीवरुन निश्चित करता येते.
अशोकपूर्व ते क्षत्रपकाळात प्रसिद्ध असलेल्या या स्तुपाच्या बांधणीत सामान्य जनांचे योगदान होते हे उत्खननात सापडलेल्या सुमारे पाऊणशे दानलेखांवरुन सिद्ध होते. इ.स. च्या तिसऱ्या शतकानंतर पवनीच्या या हीनयान बौद्ध धर्म केंद्राची ओळख संपल्याचे लक्षात येते.
हरदोला टेकडी, स्तूप | Hardola Tekdi Stupa
पवनीच्या उत्तर-पश्चिमेस हरदोला टेकडी नावाचे संरक्षित स्मारक आहे. या स्तूप टेकडीची उंची आठ मीटर आहे. हा स्तूप मातीचा होता.
कसे पोहोचाल? | How to reach Jagannath Stupa Pauni
- रस्त्याने नागपूरवरून तुमसर-पवनी राज्यमार्गाने किंवा भंडारा मार्गे खासगी कार/बसने सहज जाता येते. प्रवासाला सुमारे १.५ ते २ तास लागतात.
- रेल्वेने सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन 'भंडारा रोड' आहे. तेथून पवनीला जाण्यासाठी स्थानिक वाहतुकीची (एस.टी. बस किंवा रिक्षा) सोय उपलब्ध आहे.
तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? तुमचे मत कमेंटमध्ये लिहा आणि मित्रांसोबत शेअर करा.
Comments
Post a Comment
कमेंट करून संवादात सहभागी व्हा!