मनसर: विदर्भातील बौद्ध सर्कीट | Mansar Travel Guide | Vidarbha Buddhist Circuit
नागपूरपासून ४० किमी अंतरावर रामटेकजवळ असलेले मनसर हे गाव प्राचीन काळात विदर्भातील फार मोठे धार्मिक केंद्र होते. येथील तलावाच्या बाजूला दोन मोठ्या टेकड्या आहेत. त्यापैकी एक हिडिंबा टेकडी या नावाचे ओळखली जाते. तर दुसऱ्या टेकडीची नोंद महाविहार अशी करण्यात आली आहे. वाकाटककालीन बांधकामासह बौद्ध संस्कृतीच्या खुणा येथे आढळून आल्या आहेत. मौर्य-शुंग काळातील स्तूप आणि चैत्यगृहे या ठिकाणी सापडली आहेत.
या दोन्ही टेकड्यांवर केंद्रीय पुरातत्व विभाग आणि नागार्जुन बोधीसत्व शोध प्रतिष्ठानकडून करण्यात आलेल्या उत्खननात प्राचीन इतिहासातील अनेक महत्वाची पाने उलगडली आहेत.
हिडिंबा टेकडीवर मौर्यकालीन विटांच्या स्तुपाचे अवशेष आढळले आहेत. हा स्तूप ८ मीटर व्यासाचा आहे. स्तुपाच्या पूर्वेला उतरावर स्तुपाकडे जाण्यास पायऱ्या बनविण्यात आल्या आहेत. स्तुपाभोवताल १०५५ मीटर मातीला मलबा घालून तो मजबूत करण्यात आला. हा पहिला स्तूप मौर्यकालीन म्हणजेच इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते इ.स.च्या पहिल्या शतकाच्या कालावधीतील आहे. या स्तुपाची नंतरच्या काळात पडझड झाली. पुढे शुंग राजवटीच्या प्रारंभी या स्तुपावर नवीन स्तूप बांधण्यात आला. या स्तुपाच्या दक्षिणपूर्व भागात विटांनी बांधलेल्या ८ मीटर लांब व ५.५० मीटर आयाताकार चैत्यगृहाचे अवशेष आहेत. दुसऱ्या एका मतानुसार महाविहार टेकडीवर जलाशयाच्या दिशेने एक राजवाडा बांधण्यात आला होता.वाकाटक राजा प्रवरेश्वर द्वितीय (इ.स. ४२० ते ४५०) याने त्याच्या कारकीर्दीच्या ११ व्या ते १६ व्या वर्षादरम्यान आपली राजधानी नंदीवर्धनवरुन प्रवरपूरला म्हणजेच आजच्या मनसरला स्थलांतरित केली होती. तेव्हा हा राजप्रसाद इ.स. ४२५ च्या दरम्यान उभारण्यात आला. पुढे नळ राजा भवदत्तवर्मन याने हा प्रासाद इ.स. ५६३ च्या आसपास आक्रमणात पूर्णत: जाळून टाकला असावा.
Mansar Travel Guide | Vidarbha Buddhist Circuit
इ.स. सहाव्या शतकात या वास्तुचा अधिष्ठानासारखा उपयोग करुन त्यावर तीन स्तरात उंचावत जाणारा प्रशस्त बौद्ध स्तूप उभारण्यात आला. त्यासाठी १० सेमीचा प्रदक्षिणापथ ठेवण्यात आला. स्तूप निर्मितीसाठी पक्क्या भाजणीच्या विटा उपयोगात आणण्यात आल्या आहेत.
स्तुपाच्या सभोवती प्रदक्षिणापथास लागून १६ लहान खोल्या निर्माण करण्यात आल्या होत्या. उत्खननात तेथे तांबड्या रंगाची खापरे तसेच बोधीवृक्ष व धम्मचक्रांचे अंकण असलेल्या प्रतिमा मिळाल्या आहेत.
कसे पोहोचाल | How to reach Mansar
नागपूर-जबलपूर-वाराणसी राष्ट्रीय महामार्ग-७ वर मनसर गाव वसलेले आहे. या ठिकाणापासून जवळच मॅंगनीजच्या खाणी आहेत.येथून रामटेक सुमारे ७ किमी अंतरावर आहे. तसेच महाराष्ट्रातील पेंच राष्ट्रीय उद्यान जवळ आहे.
रस्त्याने जायचे असल्यास एसटी बस उपलब्ध आहे. खासगी वाहनाने अथवा कॅबने जाऊ शकतात. रेल्वेने गेल्यास रामटेक रेल्वेस्टेशन जवळ आहे.
तुमचे मत कमेंटमध्ये लिहा आणि मित्रांसोबत शेअर करा.
Comments
Post a Comment
कमेंट करून संवादात सहभागी व्हा!