भगवद्गीतेच्या एका श्लोकाने घडवलेला इतिहास; ओपेनहायमर आणि ट्रिनिटी टेस्ट | मॅनहॅटन प्रोजेक्ट न्यू मेक्सिको | Author: Raajan | Trinity Site, New Mexico | First Nuclear Bomb Test 1945 | Manhattan Project
६ जुलै १९४५. पहाटे ५ वाजून २९ मिनिटे.
न्यू मेक्सिकोच्या वाळवंटात एक प्रचंड प्रकाश उमटला. सूर्य अजून उगवला नव्हता — पण तो प्रकाश हजार सूर्यांच्या तेजापेक्षाही भयंकर होता. एक महाकाय आगीचा गोळा आकाशात वर चढला, धुराचा ढग मशरूमसारखा आकाश व्यापू लागला. जमीन थरथरली. दहा किलोमीटर दूर उभे असलेले शास्त्रज्ञ जमिनीवर कोसळले. आणि त्याच क्षणी जे. रॉबर्ट ओपनहायमर यांच्या मनात आली भगवद् गीतेतील एक ओळ - 'आता मी मृत्यू झालो आहे, जगांचा विनाश करणारी' त्या एका क्षणाने जगाचा इतिहास कायमचा बदलला.
मृतांचा प्रवास | Jornada del Muerto
जगातील पहिला अणुस्फोट न्यू मेक्सिकोमधील लॉस आलामोसपासून सुमारे ३४० किलोमीटर दक्षिणेला, अलामोगोर्दो बॉम्बिंग रेंजच्या निर्जन माळरानावर झाला. या जागेचे नाव आहे - 'जॉर्नाडा डेल मुएर्तो', स्पॅनिश भाषेत याचा अर्थ आहे 'मृतांचा प्रवास'.
हे नाव योगायोगाने नव्हते. शतकांपूर्वी या भयंकर वाळवंटातून जाताना असंख्य स्पॅनिश जणांचे प्राण गेले होते, म्हणून हे नाव पडले. आणि आता, १९४५ मध्ये, याच 'मृतांच्या प्रवासाच्या' भूमीत मानवाने असे एक शस्त्र तयार केले, जे लाखो माणसांचा जीव एकाच क्षणात घेऊ शकत होते.
ही जागा निवडण्यामागे तीन कारणे होती - एकांत, सपाट जमीन आणि कमी वाऱ्याची परिस्थिती. मॅनहॅटन प्रकल्पाच्या नेत्यांनी अनेक ठिकाणांचा विचार केला आणि शेवटी हीच जागा निश्चित केली. ओपनहायमर यांनीच या ठिकाणाला 'ट्रिनिटी' हे सांकेतिक नाव दिले - सतराव्या शतकातील कवी जॉन डन यांच्या कवितेतून प्रेरणा घेऊन.
जे. रॉबर्ट ओपनहायमर, मॅनहॅटन प्रकल्पाचे वैज्ञानिक प्रमुख | Oppenheimer - The Man Behind the Bomb
दुसऱ्या महायुद्धात जर्मनी आधी अणुबॉम्ब बनवेल या भीतीने अमेरिकेने मॅनहॅटन प्रकल्प सुरू केला. युरोपातून पळून आलेले शास्त्रज्ञ, अमेरिकेतील सर्वोत्तम गणितज्ञ आणि भौतिकशास्त्रज्ञ एका गुप्त ठिकाणी - लॉस आलामोस - एकत्र आणले गेले.
या संपूर्ण प्रकल्पाचे नेतृत्व करत होते डॉ. जे. रॉबर्ट ओपनहायमर, जे कार्यक्षम अणुबॉम्ब बनवण्यामागची मुख्य प्रेरणाशक्ती मानले जातात. ओपनहायमर हे केवळ एक भौतिकशास्त्रज्ञ नव्हते - ते संस्कृतचे अभ्यासक होते, कविता वाचत होते, तत्त्वज्ञानात रमत होते. आणि हेच कदाचित त्यांच्या त्या ऐतिहासिक क्षणाच्या प्रतिक्रियेत दिसले.
"गॅजेट", तो बॉम्ब | The Gadget - The Bomb
त्या बॉम्बला शास्त्रज्ञांनी आपापसात 'गॅजेट' असे टोपणनाव दिले होते. त्यात तेरा पौंड प्लुटोनियम होते. हे यंत्र एका शंभर फूट उंच पोलादी मनोऱ्यावर ठेवण्यात आले. स्फोटापूर्वीची रात्र खूप ताणतणावाची होती. हवामान बिघडले होते, वादळाची शक्यता होती. काहींना भीती होती की स्फोट होणारच नाही. काहींना भीती होती की तो अपेक्षेपेक्षा कितीतरी जास्त शक्तिशाली निघेल. ओपनहायमर त्या रात्री झोपू शकले नाहीत.
तो महास्फोट | The Explosion
१६ जुलै १९४५ रोजी पहाटे न्यू मेक्सिकोच्या वाळवंटात जगात पहिल्यांदा अणुबॉम्ब स्फोट झाला. हा स्फोट २१,००० टन टीएनटी एवढ्या ऊर्जेने झाला आणि सुमारे ६०० मीटर व्यासाचा आगीचा गोळा निर्माण झाला. स्फोटाची उष्णता इतकी प्रचंड होती की पोलादी मनोरा त्वरित वाफेत रूपांतरित झाला आणि आसपासची वाळू विरघळून हिरव्या काचेत बदलली, या काचेला नंतर "ट्रिनाइट" म्हणतात.
त्या महाभयंकर प्रकाशाबद्दल भौतिकशास्त्रज्ञ व्हॅल फिच म्हणाले, "त्याचे वर्णन करण्यासाठी शब्द अजून तयार झाले नाहीत." जनरल थॉमस फारेल म्हणाले की तो प्रचंड आवाज "प्रलयाची जाणीव करून देत होता आणि आपण किती क्षुद्र आहोत हे जाणवत होते." आणि ओपनहायमर? स्फोटानंतर लगेच त्यांनी त्यांचे भाऊ फ्रँक यांना फक्त एवढेच सांगितले - "ते झाले" पण नंतर एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितले की त्या क्षणी भगवद्गीतेतील ओळ मनात आली - "आता मी मृत्यू झालो आहे, जगांचा नाश करणारी." ओपनहायमर हे संस्कृत शिकले होते आणि गीता ग्रंथ त्यांचा सर्वाधिक प्रिय होता. "हे जगात अस्तित्वात असलेले सर्वात सुंदर तात्विक काव्य आहे" असे ते म्हणत.
त्यानंतर काय झाले? | Hiroshima - Nagasaki
ट्रिनिटी चाचणी यशस्वी झाल्यावर अमेरिकेने जपानवर दोन अणुबॉम्ब टाकण्याचा निर्णय घेतला. ६ ऑगस्ट १९४५ रोजी हिरोशिमावर आणि ९ ऑगस्ट रोजी नागासाकीवर अणुबॉम्ब टाकण्यात आले. दुसरे महायुद्ध संपले — पण मानवजातीने एक नवे, भयंकर युग सुरू केले.
त्या ट्रिनिटी स्फोटापासून आजपर्यंत किमान आठ देशांनी दोन हजारांपेक्षा जास्त अणु चाचण्या केल्या आहेत. "त्याने खऱ्या अर्थाने अणुयुग उघडले, विनाशाचा एक नवा वर्ग जगासमोर आला" असे तज्ज्ञ सांगतात.
आज ती जागा कशी आहे? | The Site Today - Trinity
ट्रिनिटी साइटला राष्ट्रीय ऐतिहासिक खूण म्हणून १९७५ मध्ये मान्यता देण्यात आली. हे ठिकाण ५१,५०० एकरांच्या परिसरात आहे.
हे ठिकाण व्हाईट सँड्स क्षेपणास्त्र केंद्रावर आहे आणि सामान्यतः जनतेसाठी बंद असते. वर्षातून एकदाच, ऑक्टोबरच्या तिसऱ्या शनिवारी — अमेरिकन सैन्य या ठिकाणाचे दरवाजे जनतेसाठी उघडते. ग्राउंड झीरो येथे एक दगडी स्मारकस्तंभ उभा आहे. त्यावर लिहिले आहे, "ट्रिनिटी साइट, जेथे जगातील पहिले अणु यंत्र १६ जुलै १९४५ रोजी स्फोट झाले." ट्रिनाइटचे तुकडे जागी सापडतात परंतु ते उचलण्यास बंदी आहे. सरकारी मालमत्तेची चोरी म्हणून त्यावर कारवाई होऊ शकते. मात्र तेथे छायाचित्रण करण्यास परवानगी आहे.
ट्रिनिटी साइट आता वर्षातून फक्त एकदाच — ऑक्टोबरच्या तिसऱ्या शनिवारी जनतेसाठी खुले होते. त्यामुळे सहल आखण्यापूर्वी अधिकृत वेबसाइटवर तारीख नक्की तपासा: home.army.mil/wsmr
भारतातून न्यू मेक्सिकोला थेट उड्डाण नाही. मुंबई किंवा दिल्लीहून Albuquerque (ABQ) विमानतळापर्यंत एक स्टॉपसह साधारण २७ ते ३२ तास लागतात. Air India, United Airlines, Qatar Airways या विमान कंपन्या उपलब्ध आहेत. MakeMyTrip वर भारतातून अल्बुकर्कसाठी तिकिटे साधारण ₹५२,००० पासून सुरू होतात.
एक विचार
त्या निर्जन वाळवंटात उभे राहिल्यावर काय जाणवत असेल? तेथे कोणती भव्य वास्तू नाही. कोणता मोठा इतिहास संग्रहालय नाही. फक्त एक छोटा दगडी स्मारकस्तंभ, भोवती विरळ वाळू, आणि दूरवर पसरलेले ते एकाकी वाळवंट. पण त्या जागेचे ओझे शब्दात मावत नाही. कारण येथे घडलेल्या त्या एका घटनेने जगाची दिशाच बदलली. माणसाने निसर्गाच्या सर्वात खोल रहस्याचा, अणूचा, भेद केला. आणि त्या शक्तीचा पहिला उपयोग केला तो विनाशासाठी.
ओपनहायमर हे उर्वरित आयुष्यभर या निर्णयाच्या ओझ्याखाली जगले. दोन वर्षांनंतर ते म्हणाले - "कोणत्याही क्रूरतेने, विनोदाने किंवा अतिशयोक्तीने न विझवता येण्याजोग्या अर्थाने - भौतिकशास्त्रज्ञांनी पाप केले आहे. आणि हे ज्ञान ते कधीही गमावू शकत नाहीत."
ट्रिनिटी साइट हे फक्त एका स्फोटाचे ठिकाण नाही — ते मानवाच्या सामर्थ्याच्या आणि त्याच्या जबाबदारीच्या प्रश्नाचे ठिकाण आहे.
तुमचं मत किंवा अनुभव कमेंटमध्ये जरूर शेअर करा! 🌍✍️
interesting read
ReplyDeleteमाहिती नवीन आहे
ReplyDeletegood article
ReplyDeleteNice
ReplyDeleteVery interesting information
ReplyDeleteChhan article
ReplyDeleteछान माहिती, असे लेख अजून हवेत
ReplyDelete